4.6 Holocaust, folkemord og terrorisme

Når det utenkjelege skjer

I det 20. og 21. hundreåret har menneskeslekta gjort nokre av dei verste forbrytingane sine. Millionar av uskuldige menneske har blitt drepne på grunn av kven dei var -- religionen, etnisiteten eller nasjonaliteten deira. Samstundes har terrorhandlingar ramma sivile og skapt frykt i heile samfunn.

Dette kapittelet handlar om dei mørkaste sidene av menneskets historie. Det er vanskeleg å lese om, men nødvendig å forstå. Berre ved å kjenne historia kan vi kjenne att faresignala og arbeide for at det aldri skjer att.

Kva er folkemord?

Folkemord (genocid) er ei medviten og systematisk utrydding av ei folkegruppe. Omgrepet vart skapt av den polsk-jødiske juristen Raphael Lemkin i 1944, basert på dei greske og latinske orda genos (folk) og caedere (drap).

FNs folkemordkonvensjon (1948)

Etter andre verdskrigen vedtok FN Konvensjonen om forhindring og straff av folkemord i 1948. Konvensjonen definerer folkemord som handlingar gjorde med hensikt å heilt eller delvis øydeleggje ei nasjonal, etnisk, rasemessig eller religiøs gruppe. Dette inkluderer:

- Drap på medlemmer av gruppa
- Alvorleg kroppsleg eller psykisk skade på medlemmer av gruppa
- Å medvite påføre gruppa levevilkår som tek sikte på å øydeleggje gruppa heilt eller delvis
- Å påtvinge tiltak som skal forhindre fødslar innan gruppa
- Tvangsoverføring av barn frå gruppa til ei anna gruppe

Folkemord er ei forbryting etter internasjonal rett, uavhengig av om det blir gjort i fredstid eller krigstid. Statar har plikt til å førebyggje og straffe folkemord.

Holocaust: Bakgrunn

Holocaust er nemninga på det systematiske folkemordet på om lag 6 millionar jødar under andre verdskrigen. Ordet kjem frå gresk og tyder "brennoffer" eller "brent offer". På hebraisk blir ordet Shoah brukt, som tyder "katastrofe".

Antisemittisme i Europa

Holocaust skjedde ikkje plutseleg. Jødehat (antisemittisme) hadde eksistert i Europa i hundrevis av år:

- I mellomalderen vart jødar skulda for å ha forårsaka svartedauden og for ritualmord
- Jødar vart tvinga til å bu i eigne bydelar (ghettoar) og utestengde frå mange yrke
- På 1800-talet voks ei ny form for antisemittisme basert på raseteori -- jødar vart framstilte som ein underlegen og farleg "rase"
- Falske dokument som Sions vises protokollar (1903) spreidde konspirasjonsteoriar om at jødane planla verdsherredøme

Nazistanes raseideologi

Da Adolf Hitler og nazistpartiet (NSDAP) kom til makta i Tyskland i 1933, vart antisemittismen statleg politikk. Nazistane meinte at:

- Den "ariske rasen" (germanske folk) var overlegen alle andre
- Jødane var ein trussel mot den ariske rasen og skuld i Tysklands problem
- "Raseblanding" måtte forhindrast for å halde den ariske rasen "rein"
- Menneske med funksjonsnedsetjingar, romfolk (sigøynarar), homofile og andre grupper vart òg rekna som "mindreverdige"

Frå diskriminering til forfølging

Folkemordet byrja ikkje med drap. Det starta med ord, lover og gradvis utstøyting frå samfunnet.

Nürnberglovene (1935)

I 1935 vedtok den tyske riksdagen dei såkalla Nürnberglovene, som fråtok jødane rettane deira som borgarar:

- Jødar miste det tyske statsborgarskapet sitt
- Ekteskap og seksuelle forbindelsar mellom jødar og "arierar" vart forbodne
- Jødar vart utestengde frå offentlege stillingar, sjukehus, skular og universitet
- Jødiske bedrifter vart boikotta, konfiskerte eller tvinga til sal ("arisering")

Lovene skapte eit juridisk grunnlag for å behandle jødar som annanrangs menneske.

Krystallnatta (9.--10. november 1938)

Krystallnatta (Reichskristallnacht) markerte overgangen frå diskriminering til open vald:

- Over 1 400 synagogar og jødiske bedehus vart sette i brann eller øydelagde
- Om lag 7 500 jødiske forretningar vart knuste og plyndra
- Om lag 30 000 jødiske menn vart arresterte og sende til konsentrasjonsleirar
- Minst 91 jødar vart drepne
- Jødane vart pålagde å betale for øydeleggingane sjølve -- ei "bot" på 1 milliard riksmark

Namnet "Krystallnatta" kjem frå alt det knuste glaset frå butikkvindauge og synagogar som låg spreidd i gatene. Mange historikarar meiner at Krystallnatta var det punktet der naziregimet gjekk frå forfølging til systematisk vald.

"Den endelege løysinga"

Da andre verdskrigen braut ut i 1939, fekk nazistane kontroll over stadig større område med jødisk befolkning, spesielt i Polen og Sovjetunionen.

Ghettoane

Frå 1939 vart jødar i okkuperte område tvinga inn i overfylte ghettoar -- avgrensa bydelar omgitt av murar og piggtråd. Den største ghettoen var Warszawa-ghettoen i Polen, der nesten 500 000 menneske vart pressa saman under umenneskelege forhold. Tusenvis døydde av svolt, sjukdom og mishandling.

Wannsee-konferansen (20. januar 1942)

Den 20. januar 1942 heldt 15 høgtståande nazifunksjonærar eit møte i ein villa ved innsjøen Wannsee utanfor Berlin. Her vart "den endelege løysinga på jødespørsmålet" (Endlösung der Judenfrage) koordinert:

- Det vart planlagt systematisk utrydding av alle Europas jødar -- om lag 11 millionar menneske
- Jødane skulle deporterast til utryddingsleirar i Aust-Europa
- Dei som var arbeidsføre, skulle først utnyttast som tvangsarbeidarar
- Resten skulle drepast umiddelbart

Møtet varte berre halvannan time. Deltakarane brukte byråkratisk språk og eufemismar for å skjule at dei planla massemord.

Konsentrasjonsleirar og utryddingsleirar

Nazistane oppretta eit omfattande system av leirar. Det er viktig å skilje mellom to hovudtypar:

Konsentrasjonsleirar

Desse leirane vart brukte til å internere politiske fangar, motstandsfolk og andre "uønskte" allereie frå 1933. Fangane vart utsette for tvangsarbeid, tortur, medisinske eksperiment og umenneskelege forhold. Mange døydde, men det primære føremålet til leirane var ikkje utrydding.

Eksempel: Dachau, Buchenwald, Sachsenhausen, Bergen-Belsen

Utryddingsleirar (dødsleirar)

Desse vart oppretta med eitt føremål: å drepe så mange menneske som mogleg, så effektivt som mogleg. Dei fleste låg i det okkuperte Polen:

- Auschwitz-Birkenau: Den største leiren -- både konsentrasjonsleir og utryddingsleir. Over 1,1 millionar menneske vart drepne her, dei aller fleste jødar
- Treblinka: Om lag 900 000 drepne
- Belzec: Om lag 600 000 drepne
- Sobibor: Om lag 250 000 drepne
- Chelmno: Om lag 150 000 drepne
- Majdanek: Om lag 80 000 drepne

Ofra vart frakta i overfylte godsvogner, ofte i dagevis utan mat og vatn. Ved ankomst vart dei fleste sende direkte til gasskamra, der dei vart drepne med giftgassen Zyklon B. Lika vart brende i krematorieovnar.

Omfanget av Holocaust

Holocaust ramma ikkje berre jødar. Nazistanes folkemord og massedrap hadde fleire offergrupper:

Korleis var det mogleg?

Eitt av dei vanskelegaste spørsmåla etter Holocaust er: Korleis kunne dette skje i eitt av Europas mest utvikla og utdanna land?

Gradvis eskalering

Folkemordet skjedde ikkje over natta. Det utvikla seg gradvis over mange år:
1. Først kom hatefulle ord og propaganda -- jødar vart framstilte som "undermenneske"
2. Deretter lover som diskriminerte -- Nürnberglovene fråtok rettar
3. Så kom fysisk vald -- Krystallnatta
4. Til slutt systematisk utrydding -- utryddingsleirane

Dehumanisering

Gjennom propaganda vart jødane framstilte som skadedyr, parasittar og sjukdom. Når menneske først blir fråtekne menneskelegdomen sin i andres auge, blir det lettare å behandle dei umenneskeleg.

Byråkratiet

Det industrielle folkemordet kravde eit enormt byråkratisk apparat: togselskap frakta ofra, bedrifter leverte giftgassen, byråkratar organiserte deportasjonane. Mange kunne distansere seg frå det endelege resultatet ved å berre gjere "sin vesle del".

Lydigheit og konformitet

Etter krigen viste forsking (som Stanley Milgrams lydigheitsforsøk i 1961) at vanlege menneske kan utføre grufulle handlingar når ein autoritet befaler det.

Tilskodarane

Tilskodarane (bystanders) spela ei viktig rolle. Dei fleste menneske i Europa var verken gjerningsmenn eller offer, men tilskodarar som ikkje greip inn. Likesæle og tagnad gjorde folkemordet mogleg.

Noreg og Holocaust

Som vi lærte i kapittel 4.5, var Noreg direkte involvert: 773 norske jødar vart deporterte til Auschwitz, og arrestasjonane vart gjennomførte av norsk politi. Det viser at folkemord ikkje berre er noko som skjer i "andre land" -- det krev medverknad frå vanlege menneske og institusjonar.

Andre folkemord i historia

Holocaust er det mest kjende folkemordet, men det er dessverre ikkje det einaste. Trass lovnaden "aldri meir" etter 1945 har folkemord skjedd att.

Folkemordet på armenarane (1915--1923)

Under første verdskrigen gjennomførte Det osmanske riket (dagens Tyrkia) eit folkemord på den armenske minoriteten:

- Om lag 1,5 millionar armenarar vart drepne gjennom massakrar, dødsmarsjar og svolt
- Armenarane vart deporterte frå heimane sine og tvinga på marsjar ut i den syriske ørkenen, der hundretusener døydde
- Folkemordet blir rekna som det første store folkemordet i det 20. hundreåret
- Tyrkia nektar framleis å godkjenne hendingane som folkemord, noko som er ei kjelde til internasjonal debatt

Folkemordet i Rwanda (1994)

I løpet av berre 100 dagar, frå april til juli 1994, vart om lag 800 000 menneske drepne i Rwanda:

- Hutumilitsar og delar av hæren gjennomførte eit systematisk folkemord på den etniske tutsi-minoriteten
- Mange vart drepne med macheter og klubbar -- av sine eigne naboar
- FN og verdssamfunnet greip ikkje inn i tide, trass tydelege varsel
- Radiostasjonen Radio Mille Collines spela ei sentral rolle ved å oppmode til drap

Massakren i Srebrenica (1995)

Under krigane i det tidlegare Jugoslavia vart over 8 000 bosniske muslimske menn og gutar drepne av bosnisk-serbiske styrkar i byen Srebrenica i Bosnia:

- Srebrenica var erklært som FN-verna "trygg sone"
- Nederlandske FN-soldatar klarte ikkje å forhindre massakren
- Den internasjonale domstolen i Haag har klassifisert massakren som folkemord
- Hendinga blir rekna som den verste massakren i Europa sidan andre verdskrigen

Terrorisme

Kva er terrorisme?

Terrorisme er bruk av vald eller trugsmål om vald mot sivile for å skape frykt og oppnå politiske, religiøse eller ideologiske mål. Terrorisme skil seg frå andre former for vald ved at:

- Han rettar seg mot uskuldige sivile
- Målet er å skape frykt i heile samfunnet, ikkje berre hos dei direkte ofra
- Han er politisk, religiøst eller ideologisk motivert
- Han er ofte spektakulær -- designa for å få mest mogleg merksemd

Terrorisme er ei forbryting uavhengig av motivasjonen bak. Inga politisk eller religiøs sak kan rettferdiggjere drap på uskuldige menneske.

22. juli 2011 -- åtaket på Noreg

Den 22. juli 2011 vart Noreg ramma av den verste terrorhandlinga i historia til landet:

Regjeringskvartalet (kl. 15:25): Ei bombe eksploderte i regjeringskvartalet i Oslo sentrum. 8 menneske vart drepne og mange skadde. Fleire regjeringsbygningar vart sterkt skadde.

Utøya (kl. 17:21--18:34): Terroristen tok seg til øya Utøya i Tyrifjorden, der AUF (Arbeidarpartiets ungdomsorganisasjon) heldt den årlege sommarleiren sin. Forkledd som politimann skaut og drap han 69 menneske, dei fleste ungdommar.

Til saman vart 77 menneske drepne og over 300 skadde.

Gjerningsmannen var ein norsk høgreekstremist som handla åleine. Han var motivert av hat mot det fleirkulturelle samfunnet, islam og det han meinte var ei "islamisering" av Europa.

Andre former for terrorisme

- Høgreekstrem terrorisme: Motivert av rasisme, nasjonalisme eller kvit makt-ideologi. 22. juli-åtaket er eit eksempel, saman med åtaket på moskeen i Christchurch, New Zealand (2019)
- Islamistisk terrorisme: Utført av ekstremistgrupper som misbruker islam. Eksempel: åtaka 11. september 2001 i USA, åtaket mot satiremagasinet Charlie Hebdo i Paris (2015)
- Venstreekstrem terrorisme: Historisk knytt til grupper som Rote Armee Fraktion (RAF) i Tyskland og Brigate Rosse i Italia

Alle former for terrorisme er like forkastelege. Ekstremisme kan finnast i alle politiske og religiøse retningar.

Førebygging: Korleis hindre ekstremisme og folkemord?

Historia har vist at folkemord og terrorisme kan førebyggjast dersom samfunnet er årvaket. Her er nokre viktige tiltak:

Demokrati og rettsstat

Kunnskap og utdanning

Inkludering og dialog

Internasjonalt samarbeid

Kvar einaste av oss

- Ikkje ver ein passiv tilskodar: Sei ifrå når du ser hatefulle ytringar, mobbing eller diskriminering
- Ver kritisk til det du les: Sjekk kjelder, ver skeptisk til enkel propaganda
- Møt menneske som er annleis enn deg: Fordommar kjem ofte av uvitenheit
- Holocaust-overlevande Primo Levi sa: "Det har skjedd, og derfor kan det skje att." Vår oppgåve er å sørgje for at det ikkje gjer det.

Oppsummering

- Folkemord er medviten og systematisk utrydding av ei folkegruppe -- definert i FNs folkemordkonvensjon (1948)
- Holocaust: Nazistanes folkemord på om lag 6 millionar jødar og millionar av andre offer
- Utvikla seg gradvis: antisemittisme -- Nürnberglovene (1935) -- Krystallnatta (1938) -- "den endelege løysinga" (Wannsee 1942) -- utryddingsleirar
- Andre folkemord: Armenia (1915), Rwanda (1994), Srebrenica (1995)
- 773 norske jødar vart deporterte til Auschwitz -- berre 38 overlevde
- Terrorisme: Vald mot sivile for å skape frykt -- 22. juli 2011 (77 drepne) er den verste terrorhandlinga i norsk historie
- Førebygging: Demokrati, utdanning, kritisk tenking, inkludering og internasjonalt samarbeid
- Kvar einaste av oss har eit ansvar for å seie ifrå mot hat og diskriminering