4.5 Norge under okkupasjonen
Lær om Norges opplevelse under andre verdenskrig: okkupasjon, motstand og rettsoppgjør.
Fem år i ufridom
Den 9. april 1940 angreip Tyskland Noreg. Trass i norsk motstand vart landet okkupert, og i fem år levde nordmenn under tysk styre. Desse åra er blant dei mørkaste i norsk historie.
Okkupasjonen testa det norske samfunnet til det ytste: Nokre gjorde aktiv motstand, mange prøvde å leve så normalt som mogleg, og nokre samarbeidde med okkupanten. Spørsmåla som okkupasjonen reiste -- om motstand, samarbeid, moral og ansvar -- er framleis relevante i dag.
9. april 1940
Tyskland angreip Noreg og Danmark samstundes. Danmark kapitulerte etter berre nokre timar, men Noreg kjempa imot.
Kampane
- Oscarsborg festning senka det tyske krigsskipet Blücher i Oslofjorden -- dette ga kongen og regjeringa tid til å flykte frå Oslo
- Kampane varte i to månader, med alliert støtte i Nord-Noreg
- 10. juni 1940: Norske styrkar kapitulerte, og kong Haakon og regjeringa flykta til England
Kvifor vart Noreg angripe?
- Strategisk plassering: Kontroll over norskekysten var viktig for Tysklands sjøkrig
- Jernmalm: Svensk jernmalm frå Kiruna vart transportert via den isfrie hamna i Narvik, viktig for tysk våpenindustri
- Førebyggje britisk innblanding: Tyskland frykta at Storbritannia ville okkupere Noreg først
Okkupasjonen
Etter kampane innførte Tyskland eit okkupasjonsstyre med rikskommissær Josef Terboven som øvste leiar.
Nyordninga
- Stortinget vart sett til side
- Politiske parti vart forbodne (unnateke Nasjonal Samling under Vidkun Quisling)
- Frie medium vart avskaffa -- sensur og propaganda
- Quisling vart utnemnd til ministerpresident i 1942, men hadde lite reell makt
Kvardagsliv
- Rasjonering: Matmangel -- rasjoneringskort for mat, klede og andre varer
- Mørklegging: Vindauge måtte tildekkjast om natta
- Tysk nærvær: Tyske soldatar var synlege overalt
- Portforbod: Forbod mot å vere ute etter visse klokkeslett
Motstand
Sivil motstand
Den sivile motstanden var brei og tok mange former:
- Haldningskamp: Å vise at ein var mot okkupanten (binders på jakkeslaget, raud topplue)
- Lærarane sin motstand: 12 000 lærarar nekta å melde seg inn i det nazistiske lærarforbundet
- Kyrkjas motstand: Bispane la ned embeta sine i protest
- Idrettsstreik: Norske idrettsutøvarar boikotta organisert idrett
- Illegal presse: Hemmelege aviser spreidde nyheiter og heldt motet oppe
Militær motstand
- Milorg (Militærorganisasjonen): Hemmeleg militær motstandsorganisasjon med om lag 40 000 mann ved krigens slutt
- Sabotasje: Sprenging av jernbanelinjer, fabrikkar og tysk utstyr
- Tungtvassaksjonen (1943): Sabotasje mot tungtvassanlegget på Vemork -- forhindra tysk atomvåpenutvikling
- Kompani Linge: Norske spesialsoldatar trente i England, utførte oppdrag i Noreg
Eksilregjeringa
Kong Haakon VII og regjeringa leidde Noreg frå London. Dei organiserte den norske handelsflåten (viktig for dei allierte) og koordinerte motstandsrørsla.
Samarbeid og gråsoner
Ikkje alle gjorde motstand. Nokre samarbeidde med okkupanten:
NS-medlemmer
Om lag 55 000 nordmenn var medlemmer av Nasjonal Samling (NS). Nokre var overtydde nazistar, andre melde seg inn av karrierehensyn eller press.
Økonomisk samarbeid
Norske bedrifter og arbeidarar bidrog til tysk krigsinnsats gjennom bygging av festningsanlegg, vegar og annan infrastruktur.
Frontkjemparar
Om lag 4 500 nordmenn melde seg frivillig til kamp på tysk side (Waffen-SS).
Gråsoner
Dei fleste nordmenn levde i ei gråsone: Dei var mot okkupanten, men måtte tilpasse seg for å overleve. Det var ikkje alltid lett å trekkje grensa mellom nødvendig tilpassing og samarbeid.
Jødane i Noreg
Ved krigens utbrot budde det om lag 2 100 jødar i Noreg. I november 1942 vart 773 norske jødar arresterte og deporterte til Auschwitz med skipet Donau. Berre 38 overlevde.
Arrestasjonane vart gjennomførte av norsk politi, med støtte frå NS-styresmaktene. Det norske statsapparatet var direkte medskuldig i deportasjonane.
Om lag 1 100 norske jødar lykkast i å flykte til Sverige, ofte med hjelp frå motstandsrørsla.
I 1998 ga den norske regjeringa ei offisiell orsaking og erstatning til etterkomarane av dei norske jødane.
Frigjeringa og rettsoppgjeret
8. mai 1945: Tyskland kapitulerte, og Noreg var fritt. Kong Haakon kom heim 7. juni 1945.
Rettsoppgjeret
Etter krigen følgde eit omfattande rettsoppgjer:
- Om lag 90 000 personar vart etterforska
- Om lag 46 000 vart dømde for landssvik
- 25 personar vart avretta for landssvik, blant dei Vidkun Quisling
- Quisling vart avretta 24. oktober 1945 -- namnet hans vart eit internasjonalt omgrep for "forrædar"
- Josef Terboven gjorde sjølvmord 8. mai 1945, frigjeringsdagen, og vart aldri stilt for retten
Rettsoppgjeret var nødvendig, men har òg blitt diskutert. Nokre meiner at det ramma urettferdig, og at gråsonene ikkje alltid vart tekne omsyn til.
Kva var tungtvassaksjonen, og kvifor var han viktig?
I februar 1943 gjennomførte norske sabotørar frå Kompani Linge ein dristig aksjon: Dei tok seg inn i fabrikken og øydela produksjonsutstyret utan å skyte eit einaste skot.
Da tyskarane bygde opp att fabrikken, vart det gjennomført allierte bombeaksjonar. I 1944 senka sabotørar ferja Hydro som frakta det siste tungtvatnet.
Tungtvassaksjonen blir rekna som ein av krigens viktigaste sabotasjeaksjonar. Han kan ha bidrege til å forseinke eit tysk atomvåpenprogram.
Motstand.
Gi tre eksempel på sivil motstand i Noreg under okkupasjonen.
Kva var Milorg?
Jødane i Noreg.
Kva skjedde med dei norske jødane under krigen?
Kvifor er det viktig å hugse at det var norsk politi som gjennomførte arrestasjonane?
Drøft: Motstand og gråsoner.
Dei fleste nordmenn verken kjempa aktivt eller samarbeidde -- dei levde i ei 'gråsone'. Drøft: Kva ville du gjort? Er det rett å døme folk som ikkje gjorde aktiv motstand?
Rettsoppgjeret.
Kva skjedde med Vidkun Quisling etter krigen?
Var rettsoppgjeret rettferdig? Gi argument for og mot.
Oppsummering
- 9. april 1940: Tyskland angreip Noreg -- strategisk plassering og ressursar
- Kongen og regjeringa flykta til London og leidde eksiltilværet derifrå
- Okkupasjonen: Tysk styre, Quisling/NS, sensur, rasjonering
- Motstand: Sivil (lærarar, kyrkja, idrett) og militær (Milorg, sabotasje, tungtvassaksjonen)
- Jødane: 773 deporterte, berre 38 overlevde, norsk politi deltok
- Gråsoner: Dei fleste verken kjempa aktivt eller samarbeidde
- 8. mai 1945: Frigjeringa
- Rettsoppgjeret: Om lag 46 000 dømde, 25 avretta
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.