3.1 1814 og Grunnloven
Lær om Norges vei til selvstendighet i 1814, Eidsvoll-forsamlingen og den norske grunnloven.
Frigjeringsåret til Noreg
Året 1814 er det viktigaste året i norsk historie. I løpet av nokre få månader gjekk Noreg frå å vere ein dansk provins til å få si eiga grunnlov -- ei av dei mest progressive grunnlovene i verda på den tida. 17. mai 1814 vart Grunnlova underteikna på Eidsvoll, og denne datoen feirar vi framleis som nasjonaldagen til Noreg.
Men fridommen var ikkje fullstendig. Noreg vart tvinga inn i ein ny union -- denne gongen med Sverige. Likevel behaldt Noreg grunnlova si, og det var grunnlaget for vegen mot fullt sjølvstende.
Bakgrunn: Napoleonskrigane
For å forstå 1814 må vi tilbake til Napoleonskrigane (1803--1815). Napoleon Bonaparte hadde erobra store delar av Europa, og alle land måtte velje side.
Danmark-Noreg valde sida til Napoleon, delvis fordi Storbritannia hadde bomba København i 1807. Dette valet fekk dramatiske konsekvensar:
- Storbritannia blokkerte sjøvegen mellom Danmark og Noreg
- Noreg vart råka av hungersnaud -- matforsyningane frå Danmark stoppa
- Då Napoleon tapte, måtte Danmark betale prisen
Kielfreden (14. januar 1814): Danmark vart tvinga til å avstå Noreg til den svenske kongen Karl Johan. Men nordmennene nekta å akseptere dette -- dei meinte at dei hadde rett til å bestemme over si eiga framtid.
Christian Frederik og opprøret
Den danske prinsen Christian Frederik var statthaldaren (representanten til kongen) i Noreg. Då nyheita om Kielfreden nådde Noreg, greip han moglegheita.
Christian Frederik samla norske leiarar til Notabelmøtet på Eidsvoll (16. februar 1814). Her vart det bestemt at Noreg skulle ha ei eiga grunnlov og velje sin eigen konge.
Det vart lyst ut val over heile landet. Folket valde representantar som skulle møtast på Eidsvoll for å skrive Grunnlova.
Kven var representantane?
- 112 menn møttest på Eidsvoll (nokre kjelder seier 112, andre 113)
- Halvparten var embetsmenn (prestar, juristar, offiserar)
- Ein tredjedel var bønder
- Resten var kjøpmenn og andre
- Ingen kvinner, ingen samar, ingen arbeidarklasse
Eidsvollsmennene representerte altså berre ein liten del av folket, men for si tid var dette relativt demokratisk.
Riksforsamlinga på Eidsvoll
Frå 10. april til 17. mai 1814 arbeidde riksforsamlinga på Eidsvoll med Grunnlova. Det var to hovudretningar:
Sjølvstendepartiet
- Leidd av Christian Magnus Falsen og Nicolai Wergeland
- Ville ha eit heilt uavhengig Noreg
- Meinte Noreg kunne stå på eigne bein
Unionspartiet
- Leidd av grev Herman Wedel Jarlsberg
- Meinte Noreg måtte akseptere union med Sverige
- Frykta krig med Sverige og stormaktene
Sjølvstendepartiet vann fleirtalet. Grunnlova vart utforma etter modell frå den franske og amerikanske grunnlova, med sterke innslag av ideane frå opplysningstida.
Grunnlova av 17. mai 1814
Den norske Grunnlova var ei av dei mest liberale i Europa:
Maktfordeling (inspirert av Montesquieu)
- Stortinget: Lovgjevande makt -- vedtek lover og statsbudsjett
- Kongen/regjeringa: Utøvande makt -- styrer landet
- Domstolane: Dømmande makt -- dømmer etter lovene
Rettar
- Trykkjefridom (ytringsfridom)
- Personleg fridom -- ingen vilkårleg fengsling
- Eigedomsrett
- Rett til å velje og bli vald (for menn med eigedom)
Avgrensingar
- Berre menn med eigedom hadde røysterett (ca. 40 % av alle menn)
- Kvinner hadde ingen politiske rettar
- Jødeparagrafen (§ 2): Jødar, munkeordenar og jesuittar hadde ikkje tilgang til riket
- Kongen hadde utsetjande veto (kunne utsette lover)
Grunnlova var progressiv for si tid, men inneheldt òg delar som i dag er uakseptable. Jødeparagrafen vart oppheva i 1851 etter innsats frå m.a. Henrik Wergeland.
Den første paragrafen i Grunnlova lyder:
> "Kongeriket Norge er et frit, selvstændigt, udeleligt og uafhændeligt Rige."
Denne setninga fastslo sjølvstendet til Noreg og har stått uendra sidan 1814. Han var eit klart bodskap: Noreg tilhøyrer det norske folket.
Krig og union med Sverige
Sverige aksepterte ikkje norsk sjølvstende. Den svenske kronprinsen Karl Johan angreip Noreg sommaren 1814. Etter ein kort krig (26. juli -- 14. august) måtte Noreg forhandle.
Mossekonvensjonen (14. august 1814): Noreg aksepterte union med Sverige, men fekk behalde Grunnlova med små justeringar. Christian Frederik abdiserte.
Unionen med Sverige (1814--1905)
- Felles konge: Den svenske kongen var òg kongen til Noreg
- Felles utanrikspolitikk: Sverige styrte utanrikssaker
- Norsk sjølvstyre: Noreg behaldt Stortinget, eigne lover, eige rettsvesen
- Grunnlova vart bevart -- dette var nøkkelen
Noreg fekk langt meir sjølvstyre i unionen med Sverige enn det hadde hatt under Danmark. Grunnlova gav det norske folket politisk makt gjennom Stortinget.
Kven hadde røysterett etter Grunnlova av 1814, og kven hadde det ikkje?
- Menn over 25 år som eigde jord (bønder)
- Embetsmenn og borgarar i byane
- Ca. 40 % av alle menn
Hadde IKKJE røysterett:
- Alle kvinner
- Menn utan eigedom (husmenn, arbeidarar, tenestefolk)
- Jødar (jødeparagrafen forbaud dei å kome til Noreg)
- Samar vart i praksis ofte haldne utanfor
Samanlikning: I Storbritannia hadde berre ca. 5 % av folket røysterett. Røysteretten i Noreg var altså relativt vid for si tid, men langt frå universell.
Grunnlova av 1814.
Kva tre makter er makta delt i etter Grunnlova?
Kva opplysningsfilosofar kan du kjenne att i Grunnlova?
Drøft avgrensingane til Grunnlova.
Grunnlova av 1814 inneheldt "jødeparagrafen" som nekta jødar tilgang til Noreg. Drøft: Korleis kunne ei grunnlov som handla om fridom og rettar samtidig diskriminere ei heil folkegruppe?
Sjølvstendepartiet vs. unionspartiet.
Kva meinte sjølvstendepartiet, og kva meinte unionspartiet?
Kven hadde rett? Grunngje svaret ditt.
Tidslinje 1814.
Set desse hendingane i rett rekkefølgje: Mossekonvensjonen, Kielfreden, Grunnlova blir underteikna, Riksforsamlinga opnar, Karl Johan angrip Noreg.
Oppsummering
- Kielfreden (januar 1814): Danmark avstod Noreg til Sverige
- Nordmennene nekta å akseptere dette og kravde sjølvstyre
- Riksforsamlinga på Eidsvoll: 112 menn skreiv Grunnlova
- 17. mai 1814: Grunnlova vart underteikna -- nasjonaldagen til Noreg
- Grunnlova bygde på maktfordeling, folkestyre og rettar
- Avgrensingar: Berre menn med eigedom hadde røysterett, jødeparagrafen
- Etter kort krig: union med Sverige, men Noreg behaldt Grunnlova
- 1814 er det viktigaste året i norsk historie
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.