2.2 Den amerikanske revolusjonen
Lær om hvordan de amerikanske koloniene løsrev seg fra Storbritannia og skapte et nytt demokrati.
Fridom frå kongen
I 1776 erklærte 13 britiske koloniar i Nord-Amerika seg sjølvstendige frå det mektige britiske imperiet. Det var ei opprørsk handling som sjokkerte verda. Kolonistane meinte dei hadde rett til å styre seg sjølve -- ein idé dei hadde fått frå filosofane i opplysningstida.
Den amerikanske revolusjonen vart den første vellukka koloniale frigjeringskrigen i moderne tid, og han skapte den første moderne demokratiske republikken i verda. Hendingane i Amerika inspirerte revolusjonar over heile verda, inkludert den franske revolusjonen.
Bakgrunn: Dei 13 koloniane
På 1600- og 1700-talet grunnla britane 13 koloniar langs austkysten av Nord-Amerika. Kolonistane var stort sett britar som hadde flytta for å søke religiøs fridom, økonomiske moglegheiter eller eventyr.
Koloniane hadde eigne folkevalde forsamlingar som styrte lokale saker, men den britiske kongen og parlamentet i London hadde den overordna makta. I lang tid fungerte dette greitt fordi Storbritannia lét koloniane styre seg sjølve i stor grad.
Konflikten veks
Etter Sjuårskrigen (1756--1763) hadde Storbritannia stor krigsgjeld. Parlamentet i London bestemte at kolonistane skulle betale meir i skattar for å dekke kostnadene. Dette skapte raseri i koloniane.
Revolusjon: Ei grunnleggjande endring i styreform, ofte gjennom opprør.
Republikk: Ein stat utan monark, der leiarane blir valde av folket.
"No taxation without representation": Slagord -- kolonistane nekta å betale skatt så lenge dei ikkje hadde representantar i det britiske parlamentet.
Sjølvstendeerklæringa: Dokumentet som erklærte koloniane sjølvstendige frå Storbritannia (4. juli 1776).
Grunnlov (konstitusjon): Det overordna lovverket som styrer ein stat.
Årsaker til revolusjonen
Skattane
Storbritannia innførte nye skattar utan at kolonistane hadde representantar i parlamentet:
- Stempelavgifta (1765): Skatt på alle trykte dokument
- Townshend-avgiftene (1767): Skatt på glas, bly, måling og te
- Teavgifta (1773): Spesialskatt på te
Slagordet til kolonistane vart: "No taxation without representation" -- ingen skatt utan representasjon.
Boston Tea Party (1773)
I protest mot teavgifta kasta kolonistar 342 kasser med te i Boston hamn, forkledde som urfolk. Storbritannia svarte med strenge straffetiltak som berre auka sinnet.
Ideologiske årsaker
Ideane til opplysningsfilosofane gav kolonistane eit intellektuelt grunnlag for opprøret:
- Ideane til Locke om naturlege rettar og retten til folket til å avsette ei tyrannisk regjering
- Tankane til Rousseau om folkestyre
- Pamfletten "Common Sense" av Thomas Paine (1776) argumenterte for sjølvstende
Sjølvstendeerklæringa (4. juli 1776)
Thomas Jefferson forfatta sjølvstendeerklæringa, som vart vedteken av den andre Kontinentalkongressen 4. juli 1776.
Det mest kjende avsnittet i erklæringa lyder:
> "Vi holder disse sannheter for å være selvinnlysende: at alle mennesker er skapt like, at de av sin Skaper er utstyrt med visse umistelige rettigheter, blant dem retten til liv, frihet og streben etter lykke."
Dette var revolusjonært -- for første gong erklærte eit offisielt dokument at alle menneske har naturlege rettar, og at makta til regjeringa kjem frå samtykket til folket.
Men "alle menneske" tydde i praksis frie, kvite menn. Slavar, kvinner og urfolk vart ikkje inkluderte. Denne motseiinga mellom ideal og verkelegheit har prega USA gjennom heile historia til landet.
Krigen (1775--1783)
Sjølvstendekrigen var ein lang og vanskeleg kamp:
Styrkane til kolonistane:
- Kjempa på heimebane og kjende terrenget
- Sterk motivasjon -- kjempa for fridom
- Dyktig leiar: George Washington
- Fekk støtte frå Frankrike (som ville svekke Storbritannia)
Styrkane til britane:
- Den mektigaste hæren og marinen i verda
- Profesjonelle soldatar
- Store økonomiske ressursar
Vendepunktet: Slaget ved Saratoga (1777) overtydde Frankrike om å støtte kolonistane militært. Fransk støtte vart avgjerande.
Slutten: Britane gav seg ved Yorktown i 1781. Freden vart formelt slutta med Paris-traktaten i 1783.
Grunnlova til USA (1787)
Etter krigen måtte dei 13 statane einast om eit felles styresett. Resultatet vart grunnlova til USA (1787), den eldste gjeldande nasjonale grunnlova i verda.
Grunnlova bygde på ideane frå opplysningstida:
- Maktfordeling (Montesquieu): Kongressen (lovgjevande), presidenten (utøvande) og domstolane (dømmande)
- Folkesuverenitet: "We the People" -- makta kjem frå folket
- Checks and balances: Dei tre maktene kontrollerer kvarandre
- Bill of Rights (1791): 10 tillegg som sikra ytringsfridom, religionsfridom, forsamlingsfridom og andre rettar
Avgrensingar
Grunnlova var progressiv for si tid, men hadde store avgrensingar:
- Slaveriet vart ikkje avskaffa
- Berre kvite menn med eigedom hadde røysterett
- Urfolk vart ikkje godkjende som borgarar
Finn eksempel på ideane til Locke i sjølvstendeerklæringa.
Sjølvstendeerklæringa: "Alle menneske er skapte like og har umistelege rettar til liv, fridom og streben etter lukke."
Locke: "Dersom regjeringa ikkje vernar rettane til folket, har folket rett til å avsette henne."
Sjølvstendeerklæringa: "Når ei styringsform blir øydeleggjande for desse føremåla, er det retten til folket å endre eller avskaffe henne."
Jefferson brukte filosofien til Locke nesten direkte, men bytte ut "eigedom" med "streben etter lukke".
Årsaker til den amerikanske revolusjonen.
Kva tyder slagordet "No taxation without representation"?
Kva var Boston Tea Party?
Sjølvstendeerklæringa.
Når vart den amerikanske sjølvstendeerklæringa vedteken?
Kven skreiv sjølvstendeerklæringa?
Maktfordeling i grunnlova til USA.
Forklar prinsippet om maktfordeling i grunnlova til USA.
Drøfting: Ideala og verkelegheita.
Sjølvstendeerklæringa seier at "alle menneske er skapte like", men USA hadde slaveri i nesten 100 år til. Drøft denne motseiinga.
Samanlikn den amerikanske revolusjonen med ideane frå opplysningstida. Kva idear vart til verkelegheit?
Kjeldearbeid.
Les sitatet frå sjølvstendeerklæringa i kapittelet. Kva opplysningsfilosofar kjenner du att ideane til?
Oppsummering
- Dei 13 britiske koloniane i Amerika gjorde opprør mot skattar utan representasjon
- Boston Tea Party (1773) og "No taxation without representation" var viktige hendingar
- Sjølvstendeerklæringa (4. juli 1776) bygde på ideane til Locke om naturlege rettar
- Krigen varte 1775--1783, med avgjerande fransk støtte
- Grunnlova til USA (1787) innførte maktfordeling, folkesuverenitet og borgarrettar
- Ideala om fridom gjaldt i praksis berre kvite menn -- slaveriet heldt fram
- Den amerikanske revolusjonen inspirerte revolusjonar over heile verda
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.