6.2 Samene — Urfolk i Norge
Lær om samene som urfolk, fornorskingspolitikken og Sametinget.
Urfolket i Noreg — ei historie om motstand og rettar
Visste du at det bur eit urfolk i Noreg? Samane har levd i det nordlege Skandinavia i tusenvis av år — lenge før det fanst noko som heitte «Noreg». Likevel vart samisk kultur, språk og levemåte i over hundre år aktivt forsøkt fjerna av den norske staten.
I dag har samane rettar som urfolk, eit eige parlament (Sametinget) og veksande stoltheit over kulturen sin. Men vegen hit har vore lang og smertefull, og mange samar lever framleis med konsekvensane av den historiske uretten.
Historia til samane handlar ikkje berre om fortida — ho handlar om grunnleggjande spørsmål som er aktuelle i dag: Kven har rett til å bestemme over land og naturressursar? Korleis kan eit samfunn verne rettane til minoritetar? Og kva skjer når staten brukar makta si til å undertrykkje eit folk?
I dette kapittelet skal du lære om:
- Kven samane er og kva Sápmi betyr
- Fornorskingspolitikken og konsekvensane hans
- Alta-saka som vendepunkt
- Samiske rettar i dag
- Sametinget og samisk sjølvbestemming
- Utfordringar og moglegheiter for samisk kultur i framtida
Samane er det einaste anerkjende urfolket i Noreg. Dei er òg urfolk i Sverige, Finland og Russland. Det samiske busetjingsområdet vert kalla Sápmi og strekkjer seg frå Hedmark i sør til Barentshavet i nord.
Viktige fakta om samane:
- Det finst anslagsvis 50 000-80 000 samar i Noreg (det nøyaktige talet er usikkert fordi det ikkje vert ført register)
- Samisk kultur er svært mangfaldig — det finst nordsamisk, lulesamisk, sørsamisk og fleire andre samiske språk og kulturar
- Tradisjonelle samiske næringar inkluderer reindrift, fiske, jakt og duodji (samisk handverk)
- Berre ca. 2 500 personar driv med reindrift i dag, men reindrifta har stor kulturell og symbolsk tyding
- Samane har eit eige flagg (vedteke i 1986), ein eigen nasjonaldag (6. februar) og eit eige parlament (Sametinget)
Samane er ikkje ei einsarta gruppe — dei har ulike språk, ulike næringar og ulike erfaringar. Ein sjøsame frå kysten av Troms har ein annan bakgrunn enn ein reindriftssame frå Kautokeino eller ein sørsame frå Trøndelag.
Sápmi er det samiske namnet på det tradisjonelle samiske området. Det strekkjer seg over fire land: Noreg, Sverige, Finland og Russland. Då statsgrensene vart trekte på 1700- og 1800-talet, vart det samiske området delt opp — utan at samane vart spurde.
Tenk deg dette: Du høyrer til eit folk som i tusenvis av år har flytta fritt med reinflokkane mellom kyst og innland, mellom det som i dag er Noreg og Sverige. Så bestemmer to kongar at det skal gå ei grense midt gjennom beitemarka di. Plutseleg er du «norsk» eller «svensk» — men du er først og fremst same.
Grensene skapte store praktiske problem for reindrifta og for familiar som hadde tilknyting på begge sider. I dag samarbeider dei fire landa om samiske spørsmål gjennom Samerådet, og samiske organisasjonar arbeider for at samiske rettar skal gjelde uavhengig av statsgrenser.
Kva er Sápmi?
Verkemidla var mange:
- Språkforbod i skulen: Samiske born vart forbodne å snakke samisk på skulen. Berre norsk var tillate, og born som snakka samisk kunne bli straffa.
- Internatskule: Samiske born vart sende til internatskular langt frå familien. Der vart dei tvinga til å snakke norsk og leve som norske born. Mange opplevde dette som traumatisk.
- Jordlova av 1902: For å kjøpe jord i Finnmark måtte ein meistre norsk. Dette pressa samar til å gje opp språket sitt for å få tilgang til eigne landområde.
- Namnepolitikk: Samiske stadnamn vart erstatta med norske namn. Samiske personnamn vart fornorska.
- Raseforsking: På tidleg 1900-tal vart samar utsette for raseforsking — dei vart målte, fotograferte og kategoriserte som ein «lågare rase». Dette gav fornorskingspolitikken eit pseudovitskapleg grunnlag.
Konsekvensane var alvorlege:
- Fleire samiske språk gjekk nesten tapt
- Mange samar skamma seg over identiteten sin og skjulte den samiske bakgrunnen sin
- Kulturelle tradisjonar og kunnskap gjekk tapt mellom generasjonar
- Mange opplevde traume som har blitt vidareførte til nye generasjonar (historisk traume)
- Samar fekk dårlegare helse, utdanning og økonomi enn majoritetsbefolkninga
Fornorskingspolitikken må forståast i kontekst av at mange statar på 1800- og 1900-talet førte ein tilsvarande assimileringspolitikk overfor urfolk og minoritetar. Dette gjer han ikkje mindre alvorleg, men viser at det var del av ein breiare ideologisk tankegang om nasjonsbygging som i dag er grundig diskreditert.
I 2024 la Sanningskommisjonen og forsoningskommisjonen fram rapporten sin om fornorskingspolitikken og uretten som vart gjord mot samar, kvener og norskfinnar. Rapporten dokumenterte omfanget av overgrepa og føreslo tiltak for forsoning.
Under fornorskingspolitikken vart tusenvis av samiske born sende til internatskular. Førestill deg at du er 7 år, snakkar berre samisk heime, og plutseleg vert send til ein skule der du ikkje får lov til å bruke ditt eige språk. Du forstår ikkje kva læraren seier, du saknar familien, og du vert straffa dersom du snakkar samisk med dei andre borna.
Mange som voks opp på internatskule fortel om einsemd, frykt og skam. Nokre slutta å snakke samisk heilt — òg med sine eigne born. Resultatet var at mange i neste generasjon aldri lærte morsmålet til foreldra.
Ellen (tenkt eksempel basert på verkelege forteljingar): «Mamma snakka aldri samisk med oss. Først då eg vart vaksen, forstod eg kvifor. Ho vart slått på skulen kvar gong ho snakka samisk. Ho ville verne oss mot det same.»
Dette viser korleis fornorskingspolitikken ikkje berre råka dei som opplevde han direkte — han skapte sår som gjekk i arv gjennom generasjonar.
Fornorskingspolitikken og konsekvensane hans.
Beskriv minst tre verkemiddel som vart brukte i fornorskingspolitikken.
Forklar kva som vert meint med «historisk traume» og korleis fornorskingspolitikken kan ha påverka òg dei som ikkje opplevde han direkte.
Saka vart eit vendepunkt for samiske rettar i Noreg fordi ho viste for heile nasjonen korleis interessene til samane vart overkøyrde av statlege styresmakter.
Kva skjedde:
- Norske styresmakter vedtok å byggje ein stor kraftdam i Altaelva
- Samiske organisasjonar og miljøvernarar protesterte kraftig
- Det vart organisert demonstrasjonar, sivil ulydnad og sveltestreik
- Samiske kvinner slo opp lavvu framfor Stortinget i 1979
- I 1981 vart demonstrantar fjerna av 600 politifolk — den største politiaksjonen i Noreg i fredstid
- Dammen vart til slutt bygd, men i ein nedskalert versjon
Konsekvensane var varige:
- Samerettsutvalet vart oppretta i 1980 for å greie ut samiske rettar
- Sameloven vart vedteken i 1987
- Sametinget vart oppretta i 1989
- Grunnlovas § 108 (tidlegare § 110a) vart vedteken i 1988: «Det påligg statens myndigheter å legge forholdene til rette for at den samiske folkegruppe kan sikre og utvikle sitt språk, sin kultur og sitt samfunnsliv»
- Noreg ratifiserte ILO-konvensjon 169 om rettane til urfolk i 1990
Alta-saka viser at politisk motstand kan føre til varige endringar, sjølv om ein ikkje «vinn» sjølve saka.
Sametinget vart opna av Kong Olav V i 1989 og har 39 representantar som vert valde kvart fjerde år. For å stemme ved sametingsvalet må du stå i valmanntalet til Sametinget — det vil seie at du identifiserer deg som same og oppfyller visse kriterium (t.d. at du sjølv, ein forelder eller ein besteforelder har/hadde samisk som heimespråk).
Kva gjer Sametinget?
- Uttaler seg i saker som vedkjem samane (t.d. arealbruk, reindrift, kultur)
- Forvaltar tilskot til samisk kultur, språk og næring
- Arbeider for samiske rettar overfor norske styresmakter
- Driv internasjonalt samarbeid om urfolksspørsmål
Merk: Sametinget er eit rådgjevande organ — det har ikkje vetorett over vedtaka til norske styresmakter. Dette er eit debattert tema: Nokre meiner Sametinget bør ha sterkare makt, medan andre meiner det fungerer godt som det er.
Eksempel frå verkelegheita: I spørsmålet om gruvedrift i samiske område (t.d. Fosen-saka og Repparfjord) har det vore konfliktar mellom statlege utbyggingsplanar og samiske rettar. Sametinget har protestert, men har avgrensa formell makt til å stoppe vedtak.
Kva konsekvens fekk Alta-saka IKKJE?
Alta-saka viser at politisk motstand kan føre til endringar, sjølv om ein ikkje vinn sjølve saka. Dammen vart bygd, men samane fekk viktige rettar som følgje av konflikten.
Beskriv kort kva Alta-saka handla om og kva verkemiddel demonstrantane brukte.
Nemn minst tre politiske endringar som kom som følgje av Alta-saka.
Samiske rettar i dag — og aktuelle utfordringar
I dag har samane ei rekkje rettar som urfolk i Noreg. Grunnlovas § 108 forpliktar staten til å leggje til rette for samisk språk, kultur og samfunnsliv. Samiske born har rett til opplæring i og på samisk. Sametinget gjev samane ei stemme i politiske prosessar.
Men det betyr ikkje at alle utfordringar er løyste. Her er nokre aktuelle spørsmål:
Fosen-saka
I 2021 slo Høgsterett fast at vindkraftutbygginga på Fosen i Trøndelag krenkjer retten til kulturutøving for reindriftssamane etter FN-konvensjonen om sivile og politiske rettar. Likevel stod vindturbinane framleis der over to år etter dommen. Saka vekte stor debatt om forholdet mellom grøn energi og urfolksrettar, og om viljen til staten til å respektere avgjerdene til domstolane.
Språkrevitalisering
Fleire samiske språk er truga av utrydding. Lulesamisk har under 2 000 talarar, og sørsamisk har rundt 500. Det går føre seg eit viktig arbeid for å redde språka gjennom samiskundervisning, språksenter og digitale ressursar — men det er ein kamp mot klokka.
Arealpress
Gruvedrift, vindkraft, hyttebygging og anna utbygging legg press på tradisjonelle samiske beiteområde. Dette skaper konfliktar mellom ulike samfunnsinteresser.
Rasisme og fordommar
Samar opplever framleis rasisme og fordommar. Undersøkingar viser at samiske ungdommar vert utsette for mobbing og hatprat knytt til identiteten sin. Mange samar i Sør-Noreg opplever at folk ikkje veit at det bur samar der.
I Fosen-saka slo Høgsterett fast at vindkraftutbygginga krenkte rettane til reindriftssamane. Likevel vart vindturbinane ståande i over to år etter dommen.
Kva kan det bety for tilliten til rettsstaten når ein høgsterettsdom ikkje vert følgd opp?
Drøft dilemmaet mellom behovet for grøn energi (vindkraft) og samiske rettar. Presenter argument frå begge sider.
Oppsummering: Samane — Urfolk i Noreg
Samane er urfolket i Noreg med ein rik og mangfaldig kultur som har eksistert i tusenvis av år i Sápmi.
Nøkkelomgrep:
- Sápmi: Det tradisjonelle samiske busetjingsområdet som strekkjer seg over fire land
- Fornorskingspolitikken: Statleg politikk (ca. 1850-1960) som forsøkte å utrydde samisk språk og kultur gjennom skuleforbod, internatskular og jordlov
- Kulturell assimilering: Å presse ein minoritet til å gje opp kulturen sin
- Alta-saka (1979-1982): Vendepunkt som førte til Samerettsutvalet, Sameloven, Sametinget og ILO-169
- Sametinget: Det folkevalde parlamentet til samane med 39 representantar (oppretta 1989)
- ILO-konvensjon 169: Internasjonal avtale om rettane til urfolk
- Grunnlovas § 108: Plikta til staten til å leggje til rette for samisk språk, kultur og samfunnsliv
- Fosen-saka: Aktuell konflikt som viser spenninga mellom utbyggingsinteresser og urfolksrettar
Drøftingsoppgåve: I 2023 la Sanningskommisjonen og forsoningskommisjonen fram rapporten sin om fornorskingspolitikken overfor samar, kvener og norskfinnar.
Kvifor var det viktig at Noreg oppretta ein sannings- og forsoningskommisjon?
Kva trur du er dei viktigaste tiltaka for å rette opp skadane etter fornorskingspolitikken? Grunngje svaret ditt.
Kva påstand om Sametinget er korrekt?
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.