3.4 Kart og kartanalyse

Eit kart er ei forenkla framstilling av jordoverflata (eller delar av henne) på ei flat flate. For å bruke kart rett, må du forstå nokre grunnleggjande omgrep:

Målestokk:
Forholdet mellom avstandar på kartet og verkelege avstandar. Målestokk 1:50 000 betyr at 1 cm på kartet svarar til 50 000 cm (500 meter) i røynda. Jo større målestokkstalet, jo mindre detaljert er kartet.
- Stor målestokk (t.d. 1:1 000): Viser eit lite område i detalj — gater, bygningar
- Liten målestokk (t.d. 1:1 000 000): Viser eit stort område med lite detalj — land, kontinent

Teiknforklaring (symbolforklaring):
Forklarer kva dei ulike symbola, fargane og linjene på kartet betyr. Blå strekar er vanlegvis elvar, grøne område er skog, brune høgdekurver viser terreng.

Høgdekurver (koter):
Linjer som bind saman punkt med same høgd over havet. Tett mellom kurvene betyr bratt terreng, spreidde kurver betyr flatt terreng.

Koordinatsystem:
Eit system for å angi nøyaktige posisjonar. Dei vanlegaste er:
- Breiddegrad og lengdegrad: Gradnett som dekkjer heile jorda. Breiddegrader (0°-90° nord/sør) og lengdegrader (0°-180° aust/vest).
- UTM-koordinatar: Blir brukte mykje i norske kart, oppgir posisjon i meter.

Himmelretningar:
Nord er vanlegvis opp på kartet. Dei fire hovudretningane er nord, sør, aust og vest.

Ein kartprojeksjon er ein matematisk metode for å overføre jordklodens bua overflate til ei flat kartflate. Fordi jorda er rund og kartet er flatt, vil det alltid oppstå forvrengingar. Spørsmålet er kva som blir forvrengt — storleik, form, avstand eller retning.

Dei mest kjende projeksjonane:

Mercator-projeksjonen (1569):
- Bevarer retning og form — nyttig for navigasjon
- Forvrenger storleik dramatisk nær polane
- Grønland ser ut til å vere like stort som Afrika, sjølv om Afrika er 14 gonger større
- Eurosentrisk — Europa er i sentrum og verkar uforholdsmessig stort
- Blir framleis brukt mykje, mellom anna av Google Maps

Peters-projeksjonen (1973):
- Bevarer storleik korrekt — alle land har rett areal i forhold til kvarandre
- Forvrenger form — landa ser strekte og «drogne» ut
- Blei lansert som eit alternativ som gir ei rettferdig framstilling av Sør

Robinson-projeksjonen:
- Eit kompromiss som gir eit «pent» bilete av verda
- Verken storleik, form eller avstand er heilt korrekt, men alt er «nokolunde» rett
- Mykje brukt i atlas og skulekart

Kvifor dette er viktig:
Kartprojeksjonar er ikkje nøytrale. Projeksjonsvalet vi gjer, påverkar korleis vi oppfattar verda. Når Mercator-kartet gjer Europa og Nord-Amerika større enn dei er, og Afrika og Sør-Amerika mindre, kan det påverke korleis vi tenkjer om makt og betydning i verda.

Medan topografiske kart viser terrenget (høgd, elvar, vegar), viser tematiske kart spesifikk informasjon om eit emne.

Typar tematiske kart:

Choropleth-kart (flatemønsterkart):
Fargar eller skravur viser skilnader mellom område. Eksempel: Eit kart der land blir farga etter inntektsnivå — mørk farge for høg inntekt, lys for låg.

Prikkart (punktkart):
Prikkar representerer mengd eller fordeling. Eksempel: Eit kart med prikkar som viser befolkningstettleik — mange prikkar i tettbygde område.

Straumkart:
Piler viser rørsle — handelsstraumar, migrasjon, vindretning.

Diagramkart:
Diagram (søylediagram, kakediagram) plasserte på kartet viser statistikk for ulike stader.

Digitale kartverktøy:

GIS — Geografisk informasjonssystem:
Dataprogram som samlar, lagrar, analyserer og visualiserer geografisk informasjon. Blir brukt til alt frå byplanlegging til naturforvaltning.

Google Maps / Google Earth:
Digitale kart som kombinerer satellittbilete, kart og stadinformasjon. Gir moglegheit for å utforske verda frå skrivebordet.

Noregskart / Kartverket:
Noregs offisielle kartdatabase med detaljerte topografiske kart over heile landet.

Viktig: Digitale kart er kraftige verktøy, men dei er ikkje nøytrale. Google Maps vel kva som blir vist og kva som blir skjult, og satellittbilete kan vere utdaterte.