1.3 Tilbud og etterspørsel

Lær om tilbuds- og etterspørselskurver, faktorer som påvirker dem, og elastisitet.

90 min

10 oppgaver

Du leser den tradisjonelle versjonen

Din fremgang i kapitlet

0 / 10 oppgaver

Tilbod og etterspurnad

Tilbod og etterspurnad er dei to grunnleggjande kreftene som bestemmer prisar og mengder i ein marknad. Ved å forstå desse kan vi forklare og føresjå endringar i marknaden.

Etterspurnad: Kor mykje kjøparane ønskjer å kjøpe ved ulike prisar
Tilbod: Kor mykje seljarane ønskjer å selje ved ulike prisar

Samspelet mellom tilbod og etterspurnad bestemmer:
- Marknadsprisen
- Kor mykje som blir omsett
- Korleis ressursar blir fordelte

Etterspurnadslova

Etterspurnadslova: Når prisen på ei vare aukar (ceteris paribus), vil etterspurd mengd avta. Kvifor fell etterspurnaden når prisen stig? 1. Substitusjonseffekten: Vara blir relativt dyrare enn alternativ 2. Inntektseffekten: Den reelle kjøpekrafta til kjøparane blir redusert Etterspurnadskurva viser samanhengen mellom pris og etterspurd mengd. Ho hallar nedover frå venstre mot høgre. Ceteris paribus = "alt anna likt" - vi held andre faktorar konstante.

Faktorar som skiftar etterspurnadskurva

Desse faktorane skiftar heile etterspurnadskurva (ikkje rørsle langs kurva): 1. Inntekt: - Normale gode: Høgare inntekt \to høgare etterspurnad - Mindreverdige gode: Høgare inntekt \to lågare etterspurnad 2. Prisar på relaterte gode: - Substitutt: Høgare pris på substituttet \to høgare etterspurnad - Komplement: Høgare pris på komplementet \to lågare etterspurnad 3. Preferansar og smak: Endringar i kva folk føretrekkjer 4. Forventningar: Forventningar om framtidige prisar eller inntekt 5. Tal på kjøparar: Fleire kjøparar \to høgare etterspurnad

Tilbodslova

Tilbodslova: Når prisen på ei vare aukar (ceteris paribus), vil tilbode mengd auke. Kvifor aukar tilbodet når prisen stig? - Høgare pris gjer det meir lønsamt å produsere - Eksisterande produsentar produserer meir - Nye produsentar kjem inn i marknaden Tilbodskurva viser samanhengen mellom pris og tilbode mengd. Ho hallar oppover frå venstre mot høgre.

Faktorar som skiftar tilbodskurva

Desse faktorane skiftar heile tilbodskurva: 1. Produksjonskostnader: - Råvareprisar - Løner - Energikostnader 2. Teknologi: Betre teknologi \to lågare kostnader \to auka tilbod 3. Prisar på relaterte gode: Viss det blir meir lønsamt å produsere noko anna 4. Forventningar: Forventningar om framtidige prisar 5. Tal på tilbydarar: Fleire produsentar \to høgare tilbod 6. Naturforhold: Vêr, naturkatastrofar (særleg for jordbruk)

Priselastisitet i etterspurnaden

E_p = \frac{\text{Prosentvis endring i mengd}}{\text{Prosentvis endring i pris}} = \frac{\Delta Q / Q}{\Delta P / P}

✏️Døme: Berekning av priselastisitet

Prisen på kinobillettar aukar frå 120 kr til 150 kr. Talet på selde billettar fell frå 1000 til 800. Rekn ut priselastisiteten.

Løysing:

Prosentvis endring i pris:
$\Delta P / P = (150 - 120) / 120 = 30/120 = 0,25 = 25\%$

Prosentvis endring i mengd:
$\Delta Q / Q = (800 - 1000) / 1000 = -200/1000 = -0,20 = -20\%$

Priselastisitet:
$\displaystyle E_p = \frac{-20\%}{25\%} = -0,8$

Tolking: |E_p| = 0,8 < 1, så etterspurnaden er uelastisk. Ein prisauke på 25% fører berre til 20% nedgang i etterspurnaden. Kinobesøk er relativt lite prisfølsamt.

📝Oppgave 3.1

Kva seier etterspurnadslova?

📝Oppgave 3.2

Kva skjer med etterspurnadskurva for smør viss prisen på margarin aukar?

📝Oppgave 3.3

Kva vare har mest sannsynleg uelastisk etterspurnad?

📝Oppgave 3.4

Prisen på kaffi aukar frå 50 kr til 60 kr per pakke. Etterspurnaden fell frå 200 til 160 pakkar. Rekn ut priselastisiteten og forklar kva resultatet betyr.

📝Oppgave 3.5

Forklar skilnaden mellom rørsle langs etterspurnadskurva og skift i etterspurnadskurva. Gi døme på kvar.

📝Oppgave 3.6

Kva skjer med tilbodskurva viss produksjonskostnadene aukar?

Elastisitet og total inntekt

Priselastisiteten har ein svært praktisk bruk: han fortel ei bedrift om ho tener meir eller mindre på å endre prisen. Total inntekt (omsetnad) er pris gonger mengd, $TI = P \times Q$ . Når prisen endrar seg, dreg pris og mengd i kvar si retning, og elastisiteten avgjer kva for ein effekt som vinn:

- Elastisk etterspurnad ( $|E_p| > 1$ ): Mengda reagerer kraftig. Ein prisauke gir lågare total inntekt, og eit priskutt gir høgare inntekt. Her bør ei bedrift som vil auke omsetnaden, vurdere å senke prisen.
- Uelastisk etterspurnad ( $|E_p| < 1$ ): Mengda reagerer svakt. Ein prisauke gir høgare total inntekt. Dette forklarer kvifor staten legg høge avgifter nettopp på varer med uelastisk etterspurnad, som tobakk og drivstoff – inntektene held seg oppe sjølv når prisen stig.
- Einingselastisk ( $|E_p| = 1$ ): Total inntekt er upåverka av små prisendringar.

Kvifor varierer elastisiteten?

Fire forhold er særleg viktige. For det første tilgangen på substitutt: jo fleire alternativ, desto meir elastisk. For det andre om vara er ei naudsynsvare eller ein luksus. For det tredje andelen av budsjettet vara utgjer – ei dyr vare blir merkt meir. For det fjerde tidshorisonten: på kort sikt er etterspurnaden ofte uelastisk (det tek tid å finne alternativ), men meir elastisk på lang sikt. Bensin er eit godt døme: bilistar kan ikkje endre vanar over natta, men over år kan dei kjøpe meir drivstoffgjerrige bilar eller flytte nærare jobben.

Inntektselastisitet og krysspriselastisitet

E_y = \frac{\text{prosentvis endring i mengd}}{\text{prosentvis endring i inntekt}}

✏️Døme: Elastisitet og inntekta til bedrifta

Ei strøymeteneste har 200 000 abonnentar til 100 kr per månad. Ho vurderer å heve prisen til 120 kr og anslår at ho då mistar 20 000 abonnentar. a) Rekn ut priselastisiteten. b) Kva skjer med total inntekt?

Løysing:

a) Prosentvis prisendring: $(120-100)/100 = 0{,}20 = 20\%$ .
Prosentvis mengdendring: $(180\,000 - 200\,000)/200\,000 = -20\,000/200\,000 = -0{,}10 = -10\%$ .
$E_p = \frac{-10\%}{20\%} = -0{,}5$
Etterspurnaden er uelastisk ( $|E_p| = 0{,}5 < 1$ ).

b) Total inntekt før: $100 \times 200\,000 = 20\,000\,000$ kr.
Total inntekt etter: $120 \times 180\,000 = 21\,600\,000$ kr.

Kontroll: Inntekta aukar med 1 600 000 kr. Dette stemmer med teorien: når etterspurnaden er uelastisk, aukar ein prisauke den totale inntekta. Tenesta tener altså på prisauken.

Tilbodselastisitet

E_s = \frac{\text{prosentvis endring i tilbode mengd}}{\text{prosentvis endring i pris}}

📝Oppgave 3.7

Ei bedrift sel ei vare med elastisk etterspurnad ( $|E_p| > 1$ ). Kva skjer med den totale inntekta viss bedrifta set ned prisen?

📝Oppgave 3.8

Etterspurnaden etter ei vare fell når inntekta til forbrukarane aukar. Kva slags gode er dette?

📝Oppgave 3.9

Staten vurderer å auke avgifta på tobakk. Tobakk har ein priselastisitet på ca. -0,4. a) Er etterspurnaden elastisk eller uelastisk? b) Forklar kvifor staten kan rekne med både auka avgiftsinntekter og noko redusert forbruk.

📝Oppgave 3.10

Forklar kvifor etterspurnaden etter bensin ofte er uelastisk på kort sikt, men meir elastisk på lang sikt. Kva betyr dette for effekten av ei bensinavgift?

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Etterspurnadslova: Når prisen stig (ceteris paribus), fell etterspurd mengd, pga. substitusjons- og inntektseffekten.
- Tilbodslova: Når prisen stig, aukar tilbode mengd fordi produksjon blir meir lønsam.
- Skift i kurvene: Inntekt, prisar på relaterte gode, preferansar, teknologi og kostnader skiftar heile kurva.
- Priselastisitet: Måler kor følsam etterspurnaden er for prisendringar.

Viktige formlar

E_p = \frac{\Delta Q / Q}{\Delta P / P}

- $|E_p| > 1$ : elastisk, $|E_p| = 1$ : einingselastisk, $|E_p| < 1$ : uelastisk.

Nøkkelomgrep

Omgrep	Forklaring
Etterspurnadslova	Høgare pris gir lågare etterspurd mengd
Tilbodslova	Høgare pris gir høgare tilbode mengd
Substitutt	Vare som kan erstatte ei anna
Komplement	Vare som blir brukt saman med ei anna

Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.