Kierkegaard, Sartre og Camus.
Kva gjev livet meining? Er mennesket fritt, eller er vi styrte av krefter utanfor vår kontroll? Eksistensialismen er ei filosofisk retning som set slike spørsmål i sentrum. Han oppstod i ei tid prega av krig, uvisse og oppbrot frå tradisjonelle verdiar. I dette kapittelet ser vi på tre sentrale eksistensialistiske tenkjarar – Kierkegaard, Sartre og Camus – og dei ulike svara deira på spørsmålet om fridom, ansvar og meining.
Eksistensialisme er ei filosofisk retning som set den enkeltes eksistens, fridom og ansvar i sentrum. Eksistensialistane er opptekne av kva det vil seie å vere menneske i ei verd utan gjevne svar. Eit sentralt prinsipp hos mange eksistensialistar er at «eksistens går forut for essens» – det tyder at mennesket ikkje har ein førehandsbestemt natur, men skaper seg sjølv gjennom vala sine.
Søren Kierkegaard (1813–1855) blir ofte rekna som grunnleggjaren av eksistensialismen, sjølv om omgrepet blei brukt først seinare. Kierkegaard var kritisk til den abstrakte filosofien i si samtid, særleg Hegels systemtenking. Han meinte at filosofien hadde gløymt det viktigaste: den enkeltes konkrete, levde erfaring.
Kierkegaard skildra tre eksistensstadium som mennesket kan bevege seg gjennom. Det estetiske stadiet er prega av nyting og augneblinkens gleder. Det etiske stadiet inneber ansvar, forplikting og moralske val. Det religiøse stadiet er eit trussprang der mennesket overgjev seg til Gud. For Kierkegaard var dette siste stadiet det høgaste, men det krev eit irrasjonelt sprang – eit val som ikkje kan grunngjevast med fornuft åleine.
Kierkegaard skil seg frå seinare eksistensialistar ved å vere djupt religiøs. Eksistensialismen hans er kristen: fridom og angst heng saman med forholdet til Gud.
Kierkegaards stadieteori er meir nyansert enn ei enkel trapp frå det lågaste til det høgaste. Det estetiske stadiet er ikkje berre overflatisk nyting – det kan òg innebere intellektuell nyfikne, kunstnarisk skaparkraft og lidenskap for det vakre. Men estetikaren lever i augneblinken og unngår forplikting. Kierkegaard skildra denne figuren gjennom «forføraren» i verket «Enten – Eller» – ein person som jaktar på nye opplevingar utan å binde seg. Resultatet er til slutt keisemd og fortviling.
Overgangen til det etiske stadiet inneber eit val om forplikting. Ektefellen, arbeidaren, borgaren – den etiske personen tek ansvar for relasjonane sine og samfunnet sitt. Men òg dette stadiet har ei avgrensing ifølgje Kierkegaard: Etikken åleine kan ikkje løyse menneskets djupaste uro, fordi han ikkje kan svare på spørsmålet om tilgjeving og nåde.
Det religiøse stadiet krev det Kierkegaard kalla «trussprang» – eit paradoksalt val som overskrid fornufta. Abraham som var villig til å ofre Isak er Kierkegaards sentrale eksempel: Trua krev noko som etikken ikkje kan rettferdiggjere. Denne analysen har blitt kritisert for å opne for religiøs fanatisme, men Kierkegaard meinte at det religiøse stadiet handlar om eit personleg gudsforhold, ikkje om dogmatikk.
Trussprang er Kierkegaards omgrep for overgangen til det religiøse stadiet. Det inneber at mennesket vel å tru på Gud trass i at trua ikkje kan grunngjevast rasjonelt. Spranget er «paradoksalt» fordi det krev at mennesket aksepterer noko som fornufta ikkje kan bevise eller forklare. For Kierkegaard er dette spranget ikkje eit teikn på veikskap, men på den høgaste forma for eksistensielt mot. Omgrepet har blitt sentralt i religionsfilosofien og har inspirert både truande og ikkje-truande tenkjarar.
Eksistensiell angst er ifølgje eksistensialistane ei grunnleggjande erfaring som følgjer av menneskets fridom. Når vi innser at vi er radikalt frie – at ingen ting bestemmer vala våre for oss – oppstår ein svimmelheit eller angst. Denne angsten er ikkje ein sjukdom, men ein naturleg reaksjon på byrda fridommen er. Han tvingar oss til å ta ansvar for vårt eige liv.
Jean-Paul Sartre (1905–1980) er kanskje den mest kjende eksistensialisten. Han formulerte det berømte prinsippet «eksistens går forut for essens». Med dette meinte han at mennesket ikkje har ein førehandsbestemt natur eller meining. Vi blir kasta inn i verda utan bruksrettleiing og må sjølve skape identiteten vår gjennom vala vi tek.
For Sartre er mennesket «dømt til å vere fritt». Sjølv det å ikkje velje er eit val. Denne radikale fridommen inneber eit tilsvarande radikalt ansvar: Vi kan ikkje skulde på Gud, lagnaden, genane eller samfunnet for den vi er. Sartre kalla forsøket på å flykte frå dette ansvaret for «vond tru» (mauvaise foi).
Sartre var ateist og meinte at Guds fråvær gjer fridommen endå meir absolutt. Utan ein Gud som har bestemt kva mennesket skal vere, er det heilt opp til oss sjølve. Dette er både frigjerande og skremmande.
Sartre brukte eksempelet med ein kelnar som spelar rolla som kelnar så overtydande at han let som om det er heile identiteten hans. Han gøymer seg bak rolla for å sleppe å forhalde seg til sin eigen fridom. Eit anna eksempel kan vere ein person som seier «eg kan ikkje noko for at eg er slik» eller «det ligg i genane mine». Ifølgje Sartre er dette vond tru – eit forsøk på å fornekte at ein alltid har eit val, sjølv om valet kan vere vanskeleg.
Simone de Beauvoir (1908–1986) var filosof, forfattar og ein av dei mest innflytelsesrike tenkjarane på 1900-talet. Ho var nært knytt til Sartre, men utvikla ein sjølvstendig eksistensialistisk filosofi med særleg fokus på kjønn, fridom og undertrykking. Hovudverket hennar «Det annet kjønn» (1949) er ein milestolpe i feministisk tenking.
De Beauvoirs berømte utsegn «Man fødes ikke som kvinne, man blir det» er ei direkte bruk av det eksistensialistiske prinsippet om at eksistens går forut for essens. Kvinner har ikkje ein førehandsbestemt «kvinneleg natur», men blir forma av samfunnets forventningar, normer og strukturar. De Beauvoir analyserte korleis kvinner historisk har blitt definerte som «den andre» – som avvik frå mannen som norm – og korleis dette har avgrensa kvinners fridom.
De Beauvoir meinte at ekte fridom krev at menneske anerkjenner kvarandres fridom. Undertrykking er ikkje berre eit sosialt problem, men eit eksistensielt svik: Den som undertrykkjer ein annan, nektar den andre personens høve til å skape seg sjølv. Denne innsikta gjorde eksistensialismen til ein filosofi med politisk sprengkraft og la grunnlaget for mykje av den moderne feminismen.
I Simone de Beauvoirs filosofi nemner «den andre» ein posisjon der ei gruppe blir definert som underordna og avvikande i forhold til ei dominant gruppe. Kvinner har historisk vore «den andre» i forhold til mannen, som har vore norma. Å vere «den andre» inneber at ein ikkje fullt ut blir anerkjend som eit fritt, sjølvstendig subjekt, men blir redusert til eit objekt definert utanfrå. De Beauvoir meinte at frigjering krev at «den andre» krev sin plass som likeverdig subjekt.
Martin Heidegger (1889–1976) var ein av dei mest innflytelsesrike filosofane på 1900-talet, men òg ein av dei mest kontroversielle på grunn av medlemskapet sitt i det nazistiske partiet. Filosofien hans har likevel hatt enorm betydning for eksistensialismen, hermeneutikken og kontinental filosofi.
Heideggers hovudverk «Væren og tid» (1927) stilte spørsmålet om kva det vil seie å eksistere. Han brukte omgrepet «Dasein» (der-vere) for å skildre menneskets særeigne måte å vere i verda på. Mennesket er ikkje berre eit objekt blant andre objekt – det er eit vesen som forheld seg til sin eigen eksistens, som stiller spørsmål om meining, og som alltid er i ein bestemt historisk og kulturell samanheng.
Heidegger skildra korleis mennesket ofte lever «uegentleg» – vi følgjer mengda, gjer det «ein» gjer, og unngår å forhalde oss til vår eigen dødelegheit og fridom. Det er først når vi blir konfronterte med vår eigen død – «vere-til-døden» – at vi kan leve «egentleg», det vil seie ta ansvar for vår eigen eksistens. Denne analysen har klare parallellar til Sartres omgrep om vond tru, sjølv om Heidegger sjølv avviste merkelappen «eksistensialist».
Dasein er eit sentralt omgrep hos Heidegger og tyder bokstaveleg «der-vere» eller «å vere der». Det nemner menneskets særeigne måte å eksistere på: Vi er ikkje berre til stades i verda som gjenstandar, men forheld oss aktivt til vår eigen eksistens. Dasein er alltid allereie «kasta» inn i ei verd med bestemte vilkår, men har samstundes høvet til å forstå og forme sitt eige tilvere. Heidegger brukte omgrepet for å unngå tradisjonelle termar som «subjekt» eller «medvit», som han meinte var for abstrakte.
Eksistensialismen fekk sitt store gjennombrot i Frankrike etter andre verdskrigen. I eit Europa prega av øydelegging, skuldkjensle og tap av illusjonar gav eksistensialismen eit filosofisk språk for å bearbeide erfaringane. Sartre og de Beauvoir blei offentlege intellektuelle som engasjerte seg i politiske spørsmål – frå motstandskamp mot kolonialisme til fredsrørsla. Eksistensialismen prega ikkje berre filosofien, men òg litteratur, teater, film og musikk. Sartres skodespel og de Beauvoirs romanar nådde eit breitt publikum. Kafékulturen i Paris, med Saint-Germain-des-Prés som sentrum, blei eit symbol på den eksistensialistiske livsstilen – ein livsstil prega av intellektuell fridom, engasjement og opprør mot borgarlege konvensjonar.
Albert Camus (1913–1960) delte mange av eksistensialismens spørsmål, sjølv om han sjølv avviste merkelappen «eksistensialist». Camus var oppteken av det absurde – den grunnleggjande konflikten mellom menneskets lengt etter meining og ei verd som ikkje gjev noko svar.
I essayet «Myten om Sisyfos» brukte Camus den greske myten om Sisyfos, som er dømt til å rulle ein stein opp ein bakke i all æve, berre for å sjå han rulle ned att. For Camus er dette eit bilete på menneskets situasjon. Likevel konkluderer han med at «vi må forestille oss Sisyfos lykkelig». Meining blir ikkje skapt gjennom eit endeleg mål, men gjennom sjølve kampen og engasjementet.
Camus avviste både religiøse og ideologiske løysingar på det absurde. Han meinte at verken Gud eller politiske utopiar kan fjerne absurditeten. I staden forfekta han opprøret – å leve fullt ut i møte med meiningsløysa, med solidaritet og medmenneskelegheit som leiestjerner.
Hos Camus nemner det absurde spenninga mellom menneskets djupe behov for meining og orden, og universets togn og likegyldigheit. Det absurde oppstår i møtet mellom mennesket og verda – det er verken i mennesket åleine eller i verda åleine, men i forholdet mellom dei. Camus meinte at vi verken skal flykte frå det absurde gjennom religion eller gje opp gjennom sjølvmord, men leve modig midt i det.
Eksistensialismen har hatt stor innflytelse på psykologien og psykoterapien. Viktor Frankl, som overlevde nazistanes konsentrasjonsleirar, utvikla logoterapien – ei terapiform som tek utgangspunkt i menneskets behov for meining. Frankls hovudverk «Menneskets søken etter mening» skildrar korleis menneske sjølv under dei mest ekstreme forhold kan finne meining – gjennom arbeid, kjærleik eller haldninga dei tek til uunngåeleg liding.
Rollo May og Irvin Yalom utvikla eksistensiell psykoterapi vidare. Yalom identifiserte fire «eksistensielle grunnvilkår» som alle menneske må forhalde seg til: døden, fridommen (og ansvaret), isolasjonen og meiningsløysa. Desse fire tema skaper eksistensiell angst, men dei er òg kjelda til autentisk livsengasjement. I motsetnad til mange andre terapiretningar fokuserer eksistensiell terapi ikkje på å fjerne symptom, men på å hjelpe menneske til å forhalde seg modig og ærleg til grunnvilkåra i tilværet.
Logoterapi er ei psykoterapeutisk retning utvikla av Viktor Frankl (1905–1997). Namnet kjem frå det greske «logos» (meining). Logoterapien byggjer på tanken om at menneskets primære drivkraft er viljen til meining – ikkje viljen til makt (Nietzsche/Adler) eller viljen til lyst (Freud). Frankl meinte at meining kan finnast på tre måtar: gjennom det vi skaper eller gjer (arbeid), gjennom det vi opplever (kjærleik, skjønnheit), og gjennom haldninga vi tek til uunngåeleg liding.
Eksistensialismens spørsmål blir spegla i mykje av 1900-talets litteratur. Sartres roman «Kvalmen» skildrar ein mann som plutseleg opplever meiningsløysa i tilværet. Camus' «Den fremmede» handlar om ein mann som lever utan å engasjere seg i konvensjonane i tilværet, og som først i møte med døden finn ei form for aksept. Desse verka viser korleis eksistensielle spørsmål ikkje berre er abstrakt filosofi, men rører ved konkrete, menneskelege erfaringar.
Viktor Frankl observerte i konsentrasjonsleirane at dei fangane som hadde noko å leve for – eit mål, ein person, ei oppgåve – hadde betre sjansar for å overleve enn dei som hadde gjeve opp håpet. Han siterte Nietzsche: «Den som har et hvorfor å leve for, kan tåle nesten ethvert hvordan.» Frankl sjølv heldt seg i live blant anna ved å forestille seg at han ein dag ville førelese om psykologien i konsentrasjonsleiren – noko han faktisk gjorde etter krigen. Erfaringa hans illustrerer eksistensialismens kjerneinnsikt om at meining ikkje er noko som blir gjeve, men noko som blir skapt, sjølv under dei mest brutale omstenda.
Dei tre tenkjarane gjev ulike svar på spørsmålet om meining. Kierkegaard finn meining i trua på Gud – eit personleg, lidenskapeleg forhold som overskrid fornufta. Sartre meiner at mennesket sjølv skaper meining gjennom frie val og engasjement – det finst inga meining som er gjeven på førehand. Camus meiner at meining ikkje kan finnast i nokon endeleg forstand, men at mennesket kan leve meiningsfullt gjennom opprør, solidaritet og tilstadevere i augneblinken.
Trass i skilnadene deler dei tre ei grunnleggjande overtyding: At kvart enkelt menneske må forhalde seg aktivt og ærleg til spørsmålet om meining. Passivitet og sjølvbedrag er fienden, anten ein er truande eller ateist.
Eksistensialismen set den enkeltes eksistens, fridom og ansvar i sentrum. Kierkegaard la grunnlaget med vektlegginga si av subjektiv erfaring og trussprang. Sartre utvikla ein ateistisk eksistensialisme der mennesket er radikalt fritt og må skape si eiga meining. Camus konfronterte det absurde og fann ein veg gjennom opprør og solidaritet. Alle tre utfordrar oss til å ta ansvar for våre eigne liv og møte spørsmåla i tilværet med ærlegdom og engasjement.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Eksistensialisme: Eksistensialisme er ei filosofisk retning som set den enkeltes eksistens, fridom og ansvar i sentrum.
- Trussprang: Trussprang er Kierkegaards omgrep for overgangen til det religiøse stadiet.
- Eksistensiell fridom og angst: Eksistensiell angst er ifølgje eksistensialistane ei grunnleggjande erfaring som følgjer av menneskets fridom.
- Den andre (de Beauvoir): I Simone de Beauvoirs filosofi nemner «den andre» ein posisjon der ei gruppe blir definert som underordna og avvikande i forhold til ei dominant gruppe.
- Dasein: Dasein er eit sentralt omgrep hos Heidegger og tyder bokstaveleg «der-vere» eller «å vere der».
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Eksistensialisme | Eksistensialisme er ei filosofisk retning som set den enkeltes eksistens, fridom og ansvar i sentrum. |
| Trussprang | Trussprang er Kierkegaards omgrep for overgangen til det religiøse stadiet. |
| Eksistensiell fridom og angst | Eksistensiell angst er ifølgje eksistensialistane ei grunnleggjande erfaring som følgjer av menneskets fridom. |
| Den andre (de Beauvoir) | I Simone de Beauvoirs filosofi nemner «den andre» ein posisjon der ei gruppe blir definert som underordna og avvikande i forhold til ei dominant gruppe. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.