3.1 Hinduisme – mangfoldets religion

Hinduismen blir rekna som ein av dei eldste religionane i verda, med røter som strekkjer seg meir enn tre tusen år tilbake. Han har over éin milliard tilhengjarar, hovudsakleg i India og Nepal, men òg i diasporasamfunn over heile verda. Hinduismen skil seg frå mange andre religionar ved at han ikkje har éin grunnleggjar, éi heilag bok eller eitt felles trussystem. I staden rommar han eit enormt mangfald av gudsførestillingar, ritual, filosofiske retningar og levemåtar. Denne breidda gjer at hinduismen ofte blir omtalt som «mangfaldets religion». I dette kapittelet skal vi sjå nærare på dei sentrale heilage tekstane, dei viktigaste grunnomgrepa og nokre av dei mest framståande gudsførestillingane innanfor hinduismen.

Historia til hinduismen kan grovt delast inn i fleire periodar som speglar ei lang og kompleks utvikling. Den eldste perioden, den vediske perioden (ca. 1500–500 f.Kr.), var prega av offerritual og hymnar til naturgudane. Agni (elden), Indra (torderguddommen) og Varuna (den kosmiske orden) var blant dei mest framståande gudane i denne epoken. Presteklassen, brahminane, hadde ei sentral rolle som utførarar av dei kompliserte rituala.

I den klassiske perioden (ca. 500 f.Kr.–500 e.Kr.) skjedde det store endringar. Upanishadane introduserte ei meir filosofisk og introvert tilnærming til det guddommelege, og eposa Mahabharata og Ramayana vart til. Det var òg i denne perioden at dei store filosofiske skulane (darshana) tok form, inkludert Vedanta, Samkhya og Yoga. Bhakti-rørsla – den folkelege hengivenheitstradisjonen – byrja å vekse fram og demokratiserte den religiøse praksisen ved å gjere han tilgjengeleg for alle, uavhengig av kaste og kjønn.

Mellomalderperioden (ca. 500–1500 e.Kr.) såg ein veldig vekst i tempeldyrking, pilegrimsreiser og utbreiing av bhakti-poesien. Helgenskikkelsar som Mirabai, Tulsidas og Alvarer-poetane i Sør-India formidla religiøs hengivenheit gjennom lokale språk og gjorde teologien tilgjengeleg for vanlege menneske. I den moderne perioden (frå ca. 1800) har hinduismen gjennomgått ei rekkje reformrørsler, påverka av møtet med kolonialismen og vestleg tenking, med skikkelsar som Ram Mohan Roy, Swami Vivekananda og Mahatma Gandhi som sentrale aktørar.

Dei heilage skriftene til hinduismen blir tradisjonelt delte i to hovudkategoriar: shruti («det som er høyrt») og smriti («det som er hugsa»). Shruti-tekstane blir rekna som openberra kunnskap og har høgast autoritet. Hit høyrer dei fire vedaane – Rigveda, Samaveda, Yajurveda og Atharvaveda – som er blant dei eldste religiøse tekstane vi kjenner til. Vedaane inneheld hymnar, ritualtekstar og filosofiske refleksjonar.

Upanishadane utgjer den siste delen av vedaane og blir difor òg kalla vedanta («slutten på vedaane»). Desse tekstane utviklar djupare filosofiske tankar om naturen til røyndomen, om forholdet mellom den individuelle sjela (atman) og den kosmiske røyndomen (brahman), og om vegen til frigjering.

Blant smriti-tekstane er Bhagavadgita den mest kjende. Gita, som han ofte blir kalla, er ein del av det store eposet Mahabharata og tek form av ein samtale mellom prinsen Arjuna og guden Krishna på slagmarka. Her blir sentrale tankar om plikt (dharma), hengivenheit (bhakti) og vegen til frigjering presentert.

Hinduismen har utvikla eit rikt filosofisk landskap gjennom dei seks klassiske filosofiske skulane (darshana). Tre av dei mest innverknadsrike er Vedanta, Samkhya og Yoga.

Vedanta er den mest kjende og innverknadsrike skulen, og han tek utgangspunkt i upanishadane. Innanfor Vedanta finst det fleire retningar. Advaita Vedanta, grunnlagd av Shankara (ca. 788–820 e.Kr.), er ein strengt monistisk filosofi som hevdar at brahman er den einaste røyndomen og at alt mangfald er illusjon (maya). Den individuelle sjela (atman) er i sin essens identisk med brahman, og frigjering (moksha) blir oppnådd gjennom erkjenning av denne einskapen. Vishishtadvaita, utvikla av Ramanuja (1017–1137 e.Kr.), er ein «kvalifisert monisme» som hevdar at sjelene og den materielle verda er verkelege, men avhengige av og innehaldne i brahman. Dvaita Vedanta, fremja av Madhva (1238–1317 e.Kr.), er ein dualistisk filosofi som hevdar at Gud, sjela og verda er tre distinkte røyndomar.

Samkhya er ein av dei eldste filosofiske skulane og opererer med ein grunnleggjande dualisme mellom purusha (medvit/ånda) og prakriti (materien/naturen). Ifølgje Samkhya består all materiell røyndom av tre kvalitetar (gunaer): sattva (godheit, klarheit), rajas (aktivitet, lidenskap) og tamas (tregheit, mørke). Liding oppstår fordi purusha forvekslar seg med prakriti, og frigjering blir oppnådd gjennom å innsjå skilnaden mellom dei to.

Yoga-skulen, som er nært knytt til Samkhya, vart systematisert av Patanjali i Yoga Sutra (ca. 200 f.Kr.–200 e.Kr.). Patanjalis yoga er ein åtteledda veg (ashtanga yoga) som inkluderer etiske reglar (yama og niyama), kroppsstillingar (asana), pustekontroll (pranayama), sansetilbaketrekking (pratyahara), konsentrasjon (dharana), meditasjon (dhyana) og djup fordjuping (samadhi). I moderne tid har yoga vorte globalt utbreidd, men den vestlege yogapraksisen fokuserer ofte primært på asana (kroppsstillingar), medan den tradisjonelle yogaen er eit heilskapleg system for åndeleg frigjering.

For å forstå hinduistisk tenking er det nødvendig å kjenne til nokre sentrale omgrep som dannar grunnlaget for verdsbiletet og livssynet.

Brahman er nemninga på den ultimate røyndomen eller det absolutte. I upanishadane blir brahman skildra som grunnlaget for alt som eksisterer – ei altomfattande, evig og uforanderleg kraft som gjennomsyrar heile tilværet. Atman er den individuelle sjela eller sjølvet. Eitt av dei mest sentrale utsegna i upanishadane er «tat tvam asi» (det er du) – som uttrykkjer at atman og brahman i sin djupaste essens er eitt og det same.

Karma tyder bokstaveleg «handling» og viser til lova om årsak og verknad: alle handlingar har konsekvensar, anten i dette livet eller i framtidige liv. Gode handlingar gjev god karma, medan dårlege handlingar gjev dårleg karma. Samsara er nemninga på den evige syklusen av fødsel, død og atterfødsel som alle levande vesen er underlagde. Moksha er det endelege målet – frigjering frå samsara-syklusen og foreining med brahman.

Hinduismen opererer med fire grunnleggjande livsmål eller verdiar – dei fire purusharthaane – som utgjer eit rammeverk for det gode livet.

Dharma (plikt, rettferd) er den moralske og sosiale plikta som kvart menneske har i kraft av posisjonen sin i livet. Dharma varierer etter alder, kjønn, kaste og livssituasjon – det som er rett for ein student er ikkje nødvendigvis rett for ein familiefar. Dharma handlar om å oppfylle forpliktingane sine overfor familie, samfunn og det guddommelege.

Artha (materiell velstand) anerkjenner at menneske har legitime materielle behov. Å tene til livets opphald, byggje opp ein hushaldning og sikre økonomisk tryggleik er eit gyldig livsmål, så lenge det blir forfølgt innanfor rammene til dharma. Hinduismen avviser ikkje verda og goda hennar, men insisterer på at materiell streben må balanserast av etiske omsyn.

Kama (nyting, kjærleik) omfattar estetisk, emosjonell og sanseleg nyting – inkludert kunst, musikk, kjærleik og seksualitet. Kama Sutra, som i Vesten ofte blir misforstått som ein rein seksualmanual, er eigentleg ein breiare tekst om kjærleikskunst og det gode livet. Kama som livsmål anerkjenner at glede og nyting er ein naturleg del av menneskelivet.

Moksha (frigjering) er det høgaste livsmålet – frigjering frå samsaras krinsløp. Medan dei tre første purusharthaane handlar om å leve godt innanfor verda, handlar moksha om å transcendere verda heilt. Dei fire purusharthaane utgjer til saman eit heilskapleg rammeverk der hinduismen anerkjenner heile spekteret av menneskelege behov – frå det materielle til det åndelege.

Tradisjonelt deler hinduismen livet inn i fire stadium (ashramaer), kvart med sine plikter og mål.

Brahmacharya (studentstadiet) er perioden frå barndommen til tidleg vaksen alder, vigd til utdanning og åndeleg disiplin. I denne perioden lever den unge under rettleiinga til ein guru, studerer dei heilage tekstane og praktiserer sølibat og sjølvkontroll.

Grihastha (stadiet til hushaldaren) er den perioden der ein gifter seg, stiftar familie, tener til livets opphald og oppfyller dei sosiale forpliktingane sine. Dette stadiet blir rekna som det mest krevjande, men òg det mest sentrale for oppretthaldinga av samfunnet. Hushaldaren skal praktisere dei tre første purusharthaane: dharma, artha og kama.

Vanaprastha (tilbaketrekking) blir typisk innleidd når barnebarn er fødde, og inneber ei gradvis tilbaketrekking frå verdslege forpliktingar. Ein overfører ansvaret til neste generasjon og bruker meir tid på åndeleg praksis, meditasjon og studium.

Sannyasa (forsakar-stadiet) er det siste stadiet, der ein forlèt alle verdslege band og lever som vandrande asket vigd til søkinga etter moksha. Sannyasinen eig ingenting, har ingen sosiale forpliktingar og er heilt dedikert til det åndelege.

Det er viktig å merke seg at dette systemet er eit ideal som ikkje nødvendigvis blir følgt bokstaveleg av alle hinduar. I praksis lever dei fleste primært som hushaldarar. Likevel gjev ashrama-systemet eit rammeverk for å forstå dei ulike fasane i livet som meiningsfulle og verdsette.

Hinduismen rommar eit breitt spekter av gudsførestillingar, frå monisme (alt er eitt) til teisme (tilbeding av personlege gudar) og polyteisme (mange gudar). Ei vanleg førestilling er trimurti – «tripletten» av dei tre store gudane som representerer ulike aspekt av den kosmiske prosessen.

Brahma er skaparguden, men har relativt få tempel og tilbedarar samanlikna med dei andre. Vishnu er oppretthaldaren som grip inn i verda gjennom avatarane sine (inkarnasjonskroppar) – dei mest kjende er Rama og Krishna. Shiva er den som transformerer og øydelegg, men øydelegging blir her forstått som ein nødvendig del av den kosmiske syklusen der det gamle må vike for det nye.

Det er viktig å understreke at mange hinduar ser alle gudane som ulike manifestasjonar av éin ultimat røyndom (brahman). Andre tilber éin bestemt guddom som den høgaste – til dømes er vaishnavisme (tilbeding av Vishnu) og shaivisme (tilbeding av Shiva) to av dei største retningane. Gudinnetilbeding (shaktisme) er òg svært utbreidd, med gudinner som Durga, Lakshmi og Sarasvati.

Bhakti-rørsla er ei av dei mest innverknadsrike straumdraga i historia til hinduismen. Bhakti tyder «hengivenheit» og viser til ei personleg, emosjonell og kjærleiksfull tilknyting til ein bestemt guddom. Bhakti-rørsla oppstod som ein folkeleg reaksjon mot den elitistiske, brahmin-dominerte ritualreligionen og dei abstrakte filosofiske systema. Han gav vanlege menneske – uavhengig av kaste, kjønn og utdanning – ein direkte veg til det guddommelege gjennom kjærleik og hengivenheit.

Bhakti-poetane, som Mirabai, Kabir, Tulsidas og Alvarer-poetane i Sør-India, skreiv på folkespråka (ikkje sanskrit) og formidla djupe religiøse innsikter gjennom song, poesi og forteljingar. Mirabai (ca. 1498–1546), ei rajput-prinsesse, forlét sitt privilegerte liv for å vie seg heilt til Krishna-tilbeding. Dikta og songane hennar, fulle av lengsel og kjærleik til Krishna, blir framleis sungne i heile India i dag.

Bhakti-praksis inkluderer puja (tilbeding ved eit alter, heime eller i tempelet), kirtan og bhajan (song av religiøse hymnar), japa (gjentaking av gudsnamnet), darshan (det å «sjå» guddomsbiletet i tempelet) og deltaking i festivalar. Tempel spelar ei sentral rolle i bhakti-hinduismen: dei blir forstått som bustadene til gudane, og rituala der tener til å oppretthalde det kosmiske forholdet mellom det guddommelege og menneska.

Folkeleg hinduisme inkluderer òg eit vidt spekter av lokale tradisjonar, gudinnetilbeding, helgendyrking, pilegrimsreiser (tirtha) og festivalar. Store festivalar som Diwali (lysfesten), Holi (festivalen til fargen), Navaratri (ni netter for gudinna) og Ganesh Chaturthi (feiringa av Ganesha) er sentrale uttrykk for levande hinduistisk praksis og trekkjer millionar av deltakarar.

Eitt av dei mest omdiskuterte aspekta ved historia til hinduismen er kastesystemet. Tradisjonelt vart samfunnet delt inn i fire varnaer (stender): brahminane (prestar og lærde), kshatriyaane (krigarar og herskarar), vaishyaane (handelsfolk og bønder) og shudraane (tenarar). Utanfor dette systemet stod dei «kastelause» eller dalitane, som historisk har vore utsette for diskriminering.

Den religiøse legitimeringa av kastesystemet finst mellom anna i skapingshymnen til Rigveda (Purusha Sukta), der dei fire varnaene blir sagde å ha oppstått frå ulike delar av kroppen til urmennesket. I Bhagavadgita blir kasteplikta kopla til dharma-omgrepet – ideen om at kvar person har ei plikt knytt til posisjonen sin i samfunnet.

I moderne India er kastediskriminering forboden ved lov (grunnlova av 1950), og det finst omfattande kvoteringsordningar for å rette opp historisk urettferd. Mange hinduistiske reformatorar, som Mahatma Gandhi og B.R. Ambedkar, har arbeidd aktivt mot kastediskriminering. Likevel held kasterelaterte spenningar fram i delar av det indiske samfunnet. Det er viktig å merke seg at mange hinduar i dag tek avstand frå kastediskriminering og tolkar tradisjonen sin i lys av likeverd.

Møtet med den britiske kolonimakta og vestlege idear frå 1800-talet førte til ei rekkje reformrørsler innanfor hinduismen. Desse rørslene søkte å fornye tradisjonen innanfrå og svare på kritikk frå kristne misjonærar og vestlege tenkjarar.

Ram Mohan Roy (1772–1833) blir rekna som «far til den indiske renessansen». Han grunnla Brahmo Samaj i 1828, ei rørsle som fremja ein rasjonell, monoteistisk hinduisme basert på upanishadane, og som kjempa mot sosiale vonder som sati (enkjeofring) og kastediskriminering.

Swami Vivekananda (1863–1902) var ein disippel av den mystiske helgenen Ramakrishna og vart den mest kjende talsmannen til hinduismen i Vesten. Den berømte talen hans ved Parlamentet for verdas religionar i Chicago i 1893 presenterte hinduismen som ein tolerant, universell religion. Vivekananda vektla vedanta-filosofien og sosial teneste, og rørsla hans Ramakrishna Mission driv framleis utdannings- og veldedigheitsarbeid i India og internasjonalt.

Mahatma Gandhi (1869–1948) var ikkje først og fremst ein religiøs reformator, men tolkinga hans av hinduismen – med vekt på ahimsa (ikkjevald), sanning (satya) og teneste for dei undertrykte – har hatt enorm innverknad. Gandhi kalla dei kastelause for «harijan» (Guds barn) og kjempa mot kastediskriminering som ein del av den breiare kampen sin for rettferd.

I diasporaen har hinduismen gjennomgått ytterlegare tilpassingar. Hinduistiske tempel i Europa, Nord-Amerika og andre delar av verda fungerer som kulturelle og sosiale senter like mykje som religiøse institusjonar, og hinduistisk praksis blir tilpassa nye kontekstar medan han bevarer kjernetradisjonar som puja, festivalar og livsfaseritual.

Hinduismen tilbyr fleire vegar til det endelege målet moksha – frigjering frå samsaras krinsløp. Bhagavadgita presenterer tre hovudvegar som ofte blir skildra som komplementære snarare enn gjensidig utelukkande.

Jnana yoga (vegen til kunnskapen) er den intellektuelle vegen til frigjering gjennom filosofisk erkjenning. Den som følgjer jnana yoga, søkjer å forstå den sanne naturen til røyndomen – at atman og brahman er eitt – gjennom studium av dei heilage tekstane, refleksjon og meditativ innsikt. Shankara, grunnleggjaren av advaita vedanta, er den fremste representanten for denne vegen. Jnana yoga krev skarpt intellekt, disiplin og evne til å skilje mellom det verkelege (brahman) og det uverkelege (maya).

Bhakti yoga (vegen til hengivenheita) er den emosjonelle vegen gjennom kjærleik og hengivenheit til ein personleg guddom. Den hengivne (bhakta) overgjev seg heilt til den utvalde guddommen sin – Vishnu, Krishna, Shiva, Durga eller ein annan – og søkjer nåde (prasada) gjennom bøn, song, tilbeding og teneste. Bhakti yoga er den mest utbreidde vegen i folkeleg hinduisme og har vore sentral i bhakti-rørsla. Ramanuja, som lærte vishishtadvaita (kvalifisert monisme), la det filosofiske grunnlaget for bhakti yoga ved å hevde at Gud er ein personleg Herre som responderer på kjærleiken til mennesket.

Karma yoga (vegen til handlinga) er vegen gjennom rett handling utført utan tilknyting til resultata. I Bhagavadgita underviser Krishna Arjuna om at ein skal utføre plikta si (dharma) med dedikasjon, men utan å henge seg opp i fruktene av handlinga. Det er ikkje handlinga i seg sjølv som bind, men tilknytinga til resultatet av handlinga. Ein karma-yogi lever aktivt i verda, men med indre fridom.

I tillegg blir raja yoga (den kongelege vegen eller vegen til meditasjonen) nemnd, som systematisert av Patanjali i Yoga Sutra, som ein fjerde veg med vekt på meditasjon og mental disiplin. I praksis kombinerer dei fleste hinduar element frå fleire vegar i den religiøse praksisen sin.

Tempelet (mandir) er eit sentralt element i hinduistisk religiøst liv. Hinduistiske tempel varierer enormt i storleik og stil – frå enkle landsbyhelligdommar til enorme tempelkompleks som Angkor Wat i Kambodsja (den største religiøse bygningen i verda) og dei intrikat utskorne tempela i Khajuraho og Konark.

Arkitekturen til tempelet er lada med symbolikk. Det sentrale rommet (garbhagriha – «kammeret til livmora») husar guddomsstatuen (murti) og representerer det heilagaste punktet. Tårnet til tempelet (shikhara eller gopuram) strekkjer seg mot himmelen og symboliserer sambandet mellom det jordiske og det guddommelege. Tempelet blir forstått som eit mikrokosmos – eit bilete av universet i miniatyr.

Puja (tilbeding) i tempelet inneber å «vekkje» guddommen om morgonen, bade statuen, kle han, tilby mat, blomar og røykjelse, og syngje hymnar. Darshan – å «sjå» og bli «sedd» av guddommen – er den sentrale opplevinga for tempelbesøkjande. Prasad (velsigna mat) blir delt ut etter seremonien.

Pilegrimsreiser (tirtha yatra) har ein sentral plass i hinduistisk praksis. Dei sju heilagaste stadene (sapta puri) inkluderer Varanasi (Benares), Haridwar og Mathura. Kumbh Mela – den store pilegrimsfestivalen som blir halden kvart tredje år ved ei av fire heilage elvar – er den største religiøse samlinga i verda, med opptil 100 millionar deltakarar. Varanasi, byen til Shiva ved Ganges, blir rekna som den heilagaste staden av alle: å døy i Varanasi blir sagt å gje automatisk moksha.

Hinduismen er ein av dei eldste og mest mangfaldige religiøse tradisjonane i verda. Dei heilage tekstane spenner frå hymnane til vedaane og filosofien til upanishadane til dei etiske og teologiske refleksjonane i Bhagavadgita. Sentrale omgrep som brahman, atman, karma, samsara og moksha dannar eit samanhengande verdsbilete der målet er frigjering frå syklusen til atterfødsla. Gudsførestillingane varierer frå abstrakt monisme til personleg hengivenheit overfor gudar som Vishnu, Shiva og ulike gudinner. Kastesystemet er eit omdiskutert historisk trekk som mange moderne hinduar tek avstand frå. Mangfaldet til hinduismen gjer han til ein tradisjon som vanskeleg lèt seg samanfatte i enkle formlar.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Den historiske utviklinga til hinduismen: Historia til hinduismen kan grovt delast inn i fleire periodar som speglar ei lang og kompleks utvikling.
- Dei heilage tekstane: Dei heilage skriftene til hinduismen blir tradisjonelt delte i to hovudkategoriar: shruti («det som er høyrt») og smriti («det som er hugsa»).
- Filosofiske skular: Vedanta, Samkhya og Yoga: Hinduismen har utvikla eit rikt filosofisk landskap gjennom dei seks klassiske filosofiske skulane (darshana).
- Grunnomgrep i hinduismen: For å forstå hinduistisk tenking er det nødvendig å kjenne til nokre sentrale omgrep som dannar grunnlaget for verdsbiletet og livssynet.
- Dei fire livsvegane (purusharthaer): Hinduismen opererer med fire grunnleggjande livsmål eller verdiar – dei fire purusharthaane – som utgjer eit rammeverk for det gode livet.

Nøkkelomgrep