4.2 Historisk syn på psykisk helse

Korleis vi forstår og behandlar psykisk sjukdom har endra seg dramatisk gjennom historia. Frå demonar og besetjing til sjukehus og medisinar, frå lenkjer og isolasjon til terapi og recovery – reisa viser korleis vitskapleg kunnskap, kulturelle verdiar og samfunnsstrukturar formar synet vårt på psykisk helse.

I dette kapittelet skal vi sjå på nokre sentrale vendepunkt i denne historia, og reflektere over korleis synet på psykisk helse framleis er i endring.

I mellomalderen og tidleg nytid vart psykisk sjukdom ofte forklart med åndelege eller overnaturlege krefter:

Demonisk besetjing

Hallusinasjonar, rare tankar og avvikande åtferd vart tolka som teikn på at vonde ånder hadde teke bustad i personen. Behandlinga var difor religiøs: eksorsisme (utdriving av demonar), bøn og bot.

Heksebrenning

Under hekseprosessane på 1500- og 1600-talet vart mange kvinner (og nokre menn) som sannsynlegvis hadde psykiske lidingar, brende på bål som hekser. Symptom på depresjon, psykose eller demens kunne tolkast som teikn på forbund med djevelen.

Humoralpatologi

Frå antikken og utover i mellomalderen dominerte læra om kroppsvæskene (blod, slim, gul galle, svart galle). Psykisk sjukdom vart forklart med ubalanse i desse væskene. Behandlinga var difor å gjenopprette balansen, t.d. gjennom årelating, oppkast eller avføringsmiddel.

Sjølv om desse forklaringane verkar absurde i dag, viser dei at menneske alltid har prøvd å forstå og lindre psykisk liding – men forståinga var prega av begrepsapparatet og verdsbiletet til tida.

Frå 1700-talet og utover vart det bygd store asyl (galehus, sinnssjukehus) for å ta seg av psykisk sjuke. Dette representerte eit skifte frå religiøs til medisinsk forståing, men behandlinga var framleis ofte brutal.

Bedlam

Bethlem Royal Hospital i London (populært kalla "Bedlam") er eit berykta døme. Her vart pasientar lenkja fast, utsette for fysisk straff, og publikum kunne betale for å sjå på dei "gale" som ei form for underhaldning. Forholda var ofte umenneskelege.

Foucaults analyse

Den franske filosofen Michel Foucault (1926-1984) analyserte asyltida i boka si Galskapens historie. Han argumenterte for at asyla ikkje berre var medisinske institusjonar, men sosiale kontrollmekanismar. Dei "gale" vart ekskluderte frå samfunnet, innesperra og disiplinerte.

Foucault peika på at definisjonen av galskap er tett knytt til makt: Kven har makt til å definere kva som er normalt og unormalt? Kven bestemmer kven som skal sperrast inne?

Noreg: Opptredelsestida

I Noreg vart det første asylet for "sinnssvake og rasande" oppretta på Opptredelsen i Bergen i 1700. På 1800-talet vart større anstaltar bygde, m.a. Gaustad sjukehus i Oslo (1855). Forholda var varierande, men generelt var behandlinga prega av isolasjon, tvang og medisinering.

Mot slutten av 1700-talet kom ein reform i behandlinga av psykisk sjuke, kjend som moralbehandling (moral treatment).

Philippe Pinel og William Tuke

I Frankrike fjerna legen Philippe Pinel (1745-1826) lenkjene frå pasientane ved Bicêtre-hospitalet i Paris i 1793. I England starta kvekaren William Tuke York Retreat i 1796, ein stad der pasientar vart behandla med respekt, fekk arbeide i hagar og delta i sosiale aktivitetar.

Grunnprinsipp

- Menneskeverdig behandling utan fysisk tvang
- Struktur og meiningsfylte aktivitetar
- Terapeutisk miljø med varme og omsorg
- Tru på at betring var mogleg

Moralbehandling representerte eit paradigmeskifte: Frå å sjå dei psykisk sjuke som farlege dyr som måtte tøymast, til å sjå dei som menneske med verdigheit som kunne bli betre i eit støttande miljø.

Tilbakeslag

Dessverre mista moralbehandling terreng utover 1800-talet då asyla vart overfylte. Med hundrevis av pasientar per institusjon vart personleg omsorg umogleg, og behandlinga vart igjen meir prega av forvaring enn terapi.

På slutten av 1800-talet introduserte Sigmund Freud (1856-1939) ein heilt ny måte å forstå og behandle psykiske lidingar på: psykoanalysen.

Det ubevisste sinnet

Freud hevda at mykje av det psykiske livet vårt er ubevisst. Psykiske symptom (angst, tvangstankar, konversjonslidingar) er uttrykk for underliggjande, ubevisste konfliktar, ofte knytte til seksualitet og tidlege barndomsopplevingar.

Samtaleterapi

I staden for fysisk behandling (medisinar, sjokkbehandling) tilbaud Freud talking cure: Gjennom samtalar der pasienten fritt assosierer og utforskar draumar og minne, kan ubevisste konfliktar bringast til medvit og bearbeidast.

Påverknad

Psykoanalysen hadde enorm innverknad på psykologi og psykiatri i første halvdel av 1900-talet. Han opna for at psykiske lidingar kunne forståast psykologisk, ikkje berre biologisk. Samtidig har mange av Freuds spesifikke teoriar (t.d. penismisunning, Ødipus-komplekset) blitt kritiserte og forkasta av moderne forsking.

I dag blir psykodynamisk terapi (som byggjer på Freud, men er oppdatert) framleis brukt for enkelte lidingar, men han er ikkje lenger dominant. Kognitiv åtferdsterapi og medikamentell behandling har i stor grad teke over.

Frå 1950-talet og utover skjedde ei massiv endring: deinstitusjonalisering. Store psykiatriske sjukehus vart nedlagde, og pasientar vart flytta ut i lokalsamfunna.

Årsaker til deinstitusjonalisering

1. Nye medisinar: Utviklinga av antipsykotiske medisinar (t.d. Thorazine i 1952) gjorde det mogleg å behandle psykose utanfor institusjon.

2. Kritikk av forholda: Undersøkingar avdekte forferdelege forhold på mange asyl – overbefolkning, mangel på behandling, menneskerettsbrot.

3. Menneskerettsrørsla: Pasientar og aktivistar kravde rett til fridom og sjølvbestemming.

4. Økonomi: Det var dyrt å drifte store institusjonar. Ambulant behandling vart sett som meir kostnadseffektivt.

Samfunnspsykiatri i Noreg

I Noreg vart store sjukehus som Gaustad og Dikemark kraftig nedskalerte frå 1970-talet. I staden vart Distriktspsykiatriske senter (DPS) oppretta for å gje behandling lokalt, nærmare der folk bur.

Målet var å integrere psykisk helsevern i ordinær helseteneste, redusere stigma og gje meir humanistisk behandling.

Utfordringar

Deinstitusjonalisering har hatt positive effektar (mindre tvang, meir fridom), men også skapt utfordringar:

- Mange pasientar fekk ikkje tilstrekkeleg oppfølging i kommunane
- Auka heimløyse blant alvorleg psykisk sjuke
- Manglande koordinering mellom tenester

I Noreg er det framleis debatt om balansen mellom retten til fridom hos pasientane og behovet for tilstrekkeleg behandling og omsorg.

Dagens kanskje viktigaste perspektiv på psykisk helse er recovery (tilfriskning/betring).

Kva er recovery?

Recovery handlar ikkje nødvendigvis om å bli "kurert" eller symptomfri. Det handlar om å leve eit meiningsfullt liv trass i symptom eller diagnosar.

William Anthony definerte recovery slik:

"Ein djupt personleg, unik prosess der ein endrar haldningane, verdiane, kjenslene, måla, ferdigheitene og/eller rollene sine. Det er ein måte å leve eit tilfredsstillande, håpefullt og bidragande liv på, sjølv med avgrensingar forårsaka av sjukdomen."

Nøkkelverdiar i recovery

- Håp: Trua på at betring er mogleg
- Sjølvbestemming: Personen sjølv styrer sin eigen prosess
- Meining: Å finne meining og føremål i livet
- Fellesskap: Tilhøyrsle og sosiale relasjonar
- Empowerment: Å ta tilbake makt over eige liv

Brukarmedverknad

Recovery-rørsla har vore driven av pasientar og brukarar, ikkje primært av fagfolk. Brukarorganisasjonar som Mental Helse i Noreg har kjempa for brukarmedverknad i behandling og helsetenester.

Recovery i norsk psykisk helsevern

I Noreg er recovery-perspektivet nedfelt i nasjonale retningslinjer. Det inneber at:

- Pasientar skal vere aktive deltakarar i eiga behandling
- Behandlingsplanar skal vere individuelle og byggje på pasientens eigne mål
- Håp og styrking av ressursar skal vektleggjast, ikkje berre symptomlindring

Recovery representerer eit skifte frå ein paternalistisk, ekspertdriven modell til ein samarbeidsmodell der pasienten er ekspert på eige liv.

Når vi ser tilbake på historia, ser vi eit mønster:

1. Synet på psykisk helse er kulturelt og historisk betinga. Kva som blir rekna som sjukdom, årsaker og rett behandling endrar seg over tid.

2. Framsteg er ikkje lineært. Vi har hatt både humane periodar (moralbehandling) og inhumane periodar (heksebrenning, asyl). Sjølv i dag eksisterer det stigma og diskriminering.

3. Makt og kontroll er sentralt. Kven som har makt til å definere normalitet og bestemme behandling, er alltid eit politisk spørsmål.

4. Håp og menneskeverd er essensielt. Dei mest vellukka reformene (moralbehandling, recovery) har vore dei som såg psykisk sjuke som menneske med verdigheit og potensial.

Refleksjonsspørsmål:

Kva vil framtidige generasjonar tenkje om behandlinga av psykisk sjukdom i vår tid? Vil dei sjå på bruken vår av psykofarmaka, tvangstiltak eller diagnosar som progressive eller problematiske? Kva bør vi endre?

// --- Kapitteloversikt oppgaver ---

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Galskapens historie: Korleis vi forstår og behandlar psykisk sjukdom har endra seg dramatisk gjennom historia.
- Før asyltida: Demonar og overtru: I mellomalderen og tidleg nytid vart psykisk sjukdom ofte forklart med åndelege eller overnaturlege krefter
- Asyltida: Institusjonalisering og isolasjon: Frå 1700-talet og utover vart det bygd store asyl (galehus, sinnssjukehus) for å ta seg av psykisk sjuke.
- Moralbehandling: Ein humanistisk reform: Mot slutten av 1700-talet kom ein reform i behandlinga av psykisk sjuke, kjend som moralbehandling (moral treatment).
- Freud og psykoanalysen: På slutten av 1800-talet introduserte Sigmund Freud (1856-1939) ein heilt ny måte å forstå og behandle psykiske lidingar på: psykoanalysen.

Nøkkelomgrep