8.2 Holdninger og fordommer

Haldningar og fordommar

Haldningar formar korleis vi ser på verda og korleis vi handlar. Dei påverkar alt frå kven vi stemmer på, til kva vi et, til korleis vi handsamar andre menneske. Men kva er eigentleg ei haldning, og korleis kan dei endrast?

Ei haldning er ei relativt varig evaluering av eit objekt, ein person, ei gruppe eller ein idé. Haldningar kan vere positive eller negative, og dei varierer i styrke.

Dei tre komponentane i haldninga

Psykologar skildrar haldningar som samansette av tre komponentar:

Kognitiv komponent - det vi tenkjer og trur:
"Røyking er skadeleg for helsa" eller "Klimaendringar er menneskeskapte."

Affektiv komponent - det vi kjenner:
Vi kan kjenne avsky ved tanken på røyking, eller uro over klimaendringar.

Åtferdskomponent - det vi gjer:
Vi unngår å røykje, eller vi vel å sykle i staden for å køyre bil.

Vanlegvis heng desse tre saman, men ikkje alltid. Du kan vite at godteri er usunt (kognitiv), men likevel glede deg over å ete det (affektiv) og kjøpe det regelmessig (åtferd). Dette blir kalla haldningsinkongruens.

Korleis blir haldningar danna?

Haldningar blir lærte på fleire måtar:

Direkte erfaring: Viss du har hatt ei dårleg oppleving med ein bestemt type mat, utviklar du sannsynlegvis ei negativ haldning til han.

Observasjonslæring: Vi adopterer haldningane til foreldre, vener og rollemodellar. Barn overtek ofte foreldra sitt politiske syn.

Klassisk betinging: Reklame brukar dette. Ved å vise produkt saman med attraktive menneske eller behageleg musikk, skaper dei positive assosiasjonar.

Kulturell påverknad: Samfunnet vi veks opp i formar mange av dei grunnleggjande haldningane våre til religion, likestilling, autoritet, osv.

Overtaling og haldningsendring

Korleis kan vi endre haldningane til andre? Elaboration Likelihood Model (Petty og Cacioppo) skildrar to ruter til overtaling:

Sentral rute: Krev aktiv tenking og vurdering av argument. Vi analyserer fakta, vurderer prova, og kjem til ein konklusjon. Haldningar endra via denne ruta er sterkare og meir varige.

Døme: Du les grundige forskingsrapportar om klimaendringar og endrar syn basert på prova.

Perifer rute: Basert på overflatiske leietrådar som truverdet til kjelda, kor attraktiv talaren er, eller kor mange som meiner det same. Krev mindre mental innsats.

Døme: Du stoler på ein lege i kvit frakk, eller du trur på noko fordi ein kjendis seier det.

Perifer rute blir brukt når vi er lite motiverte eller har lite kunnskap om temaet. Men desse haldningane er svakare og lettare å endre igjen.

Stereotypiar, fordommar og diskriminering

Stereotypiar er forenkla, generaliserte førestillingar om ei gruppe menneske. "Kvinner er meir emosjonelle," "Nordmenn er reserverte," "Tenåringar er late."

Stereotypiar er ein naturleg del av korleis hjernen kategoriserer informasjon. Dei hjelper oss raskt å handsame sosial informasjon. Men dei er ofte unøyaktige og kan vere skadelege.

Fordommar er negative haldningar til ei gruppe eller medlemmene hennar. Fordommar har dei tre haldningskomponentane:
- Kognitiv: Stereotypiar
- Affektiv: Negative kjensler (frykt, avsky, fiendskap)
- Åtferd: Diskriminering

Diskriminering er urettferdig handsaming av menneske basert på gruppetilhøyrsla deira. Dette er der fordommane blir til handling.

Kvifor oppstår fordommar?

Sosial identitetsteori (Henri Tajfel): Vi definerer oss sjølve delvis gjennom gruppene vi høyrer til. Vi deler verda inn i "vi" (ingroup) og "dei" (outgroup). For å styrkje vår eiga sjølvkjensle, favoriserer vi vår eiga gruppe og ser ned på andre grupper.

Realistisk konfliktteori: Fordommar oppstår når grupper konkurrerer om avgrensa ressursar (jobbar, land, status). Dette skaper fiendskap mellom gruppene.

Sosial læring: Barn lærer fordommar frå foreldre, vener, media og kultur. Viss alle rundt deg snakkar negativt om ei gruppe, vil du sannsynlegvis adoptere desse haldningane.

Kognitiv gjerrigheit: Hjernen vår føretrekkjer mentale snarvegar. Stereotypiar er ein slik snarveg - det er lettare å kategorisere folk enn å sjå på kvar person som eit unikt individ.

Å redusere fordommar

Kontakthypotesen (Gordon Allport) føreslår at fordommar kan reduserast gjennom kontakt mellom grupper, men berre under visse vilkår:

1. Lik status: Gruppene må møtast på likeverdig grunnlag.
2. Felles mål: Dei må jobbe saman mot eit felles mål.
3. Samarbeid: Ikkje konkurranse.
4. Institusjonell støtte: Autoritetar (skule, arbeidsplass, lov) må aktivt støtte kontakten.

Når desse vilkåra er til stades, kan kontakt redusere fordommar monaleg. Dette er grunnen til at integrering i skular og på arbeidsplassar kan vere effektivt.

Andre strategiar:
- Perspektivtaking: Å aktivt førestille seg korleis det er å vere i situasjonen til den andre gruppa.
- Individuering: Å fokusere på individuelle eigenskapar framfor gruppetilhøyrsle.
- Utdanning: Å lære om andre kulturar og utfordre stereotypiar med fakta.
- Medvitsgjering: Å gjere folk merksame på eigne implisitte bias.

Oppsummering

Haldningar har kognitive, affektive og åtferdsmessige komponentar. Dei blir danna gjennom erfaring, observasjon og kultur. Kognitiv dissonans motiverer oss til å halde haldningar og åtferd i samsvar.

Stereotypiar, fordommar og diskriminering er relaterte men ulike konsept. Fordommar kan vere eksplisitte eller implisitte, og dei oppstår av fleire grunnar - frå sosial identitet til konkurranse om ressursar.

Men fordommar kan reduserast, særleg gjennom meiningsfull kontakt under dei rette vilkåra. Medvit om eigne bias er fyrste skritt mot endring.