7.2 Psykoanalytisk perspektiv

Psykoanalytisk perspektiv på personlegdom

Sigmund Freud (1856-1939) revolusjonerte forståinga av mennesket med sin psykoanalytiske teori. Sjølv om mange av ideane hans er kontroversielle og modifiserte i dag, har innverknaden hans på personlegdomspsykologien vore enorm.

Freuds grunnleggjande innsikt var at mykje av det som driv åtferda vår er ubevisst - vi er ikkje fullt klar over motiva og konfliktane som styrer oss. Personlegdom, ifølgje Freud, blir forma i tidleg barndom gjennom samspelet mellom biologiske drifter og sosiale krav.

Personlegdomsstruktur: Id, Ego og Superego

Freud skildra personlegdommen som samansett av tre system:

Id (Detet):
- Det primitive, biologiske systemet
- Opererer etter lystprinsippet: "Eg vil ha det no!"
- Inneheld seksuelle og aggressive drifter
- Heilt ubevisst
- Til stades frå fødselen

Døme: Eit spedbarn som skrik når det er svolten - inga omsynstaking, berre umiddelbart behov.

Ego (Jeget):
- Det realistiske, problemløysande systemet
- Opererer etter realitetsprinsippet: "Kva er mogleg her og no?"
- Formidlar mellom krava til id og verkelegheita
- Delvis bevisst, delvis ubevisst
- Blir utvikla i løpet av dei første åra

Døme: Barnet lærer å vente på mat til maten er tillaga, i staden for å skrike umiddelbart.

Superego (Overjeg):
- Det moralske, idealistiske systemet
- Representerer internaliserte normer og verdiar
- Strevar etter perfeksjon, ikkje lyst eller realitet
- Inneheld samvitet (straff for dårleg åtferd) og ego-idealet (belønning for god åtferd)
- Blir utvikla rundt 5-6 års alder

Døme: Tenåringen som kjenner skuld for å lyge til foreldra, sjølv om løgna var "vellukka".

Konflikt og balanse:
Eit sunt ego balanserer mellom krava til id ("Eg vil!"), fordømmingane til superego ("Du skal ikkje!") og avgrensingane til realiteten ("Du kan ikkje!"). Nevrotisk personlegdom oppstår når denne balansen blir forstyrra.

Bevisstheitsnivå

Freud skildra tre nivå av bevisstheit:

1. Det bevisste (Conscious):
Det vi aktivt er klar over i denne augneblinken - tankar, kjensler og persepsjonar vi kan rapportere.

2. Det førbevisste (Preconscious):
Informasjon som ikkje er i bevisstheita no, men lett kan hentast fram. Døme: telefonnummeret til mora di, kva du åt til middag i går.

3. Det ubevisste (Unconscious):
Mentalt materiale som er utilgjengeleg for bevisstheita, men likevel påverkar åtferd. Inneheld:
- Undertrykte minne (spesielt frå tidleg barndom)
- Primitive drifter
- Uakseptable tankar og kjensler
- Uløyste konfliktar

Isfjell-metaforen:
Bevisstheit er spissen av isfjellet over vatn - synleg og tilgjengeleg. Det ubevisste er den massive delen under vatn - usynleg, men drivande kraft.

Freud meinte at det meste av personlegdom og motivasjon ligg i det ubevisste. Terapeutisk arbeid handlar om å gjere det ubevisste bevisst gjennom metodar som fri assosiasjon og draumetolking.

Forsvarsmekanismar

Når ego opplever angst frå konfliktar mellom id og superego, eller frå ytre truslar, brukar det forsvarsmekanismar - ubevisste psykologiske strategiar for å redusere angst.

1. Fortrenging (Repression):
Den mest grunnleggjande forsvarsmekanismen. Uakseptable tankar, kjensler eller minne blir pressa ut av bevisstheita.

Døme: Eit menneske som vart misbrukt som barn kan ikkje hugse hendingane, men har likevel uforklarleg ubehag rundt visse situasjonar.

2. Projeksjon (Projection):
Å tilskrive eigne uakseptable tankar eller kjensler til andre.

Døme: Eit menneske som er utru, klagar partnaren for utruskap - projiserer si eiga skuld.

3. Rasjonalisering (Rationalization):
Å finne fornuftige (men uriktige) forklaringar på åtferd driven av uakseptable motiv.

Døme: "Eg jukka fordi alle andre jukkar" - skjuler den eigentlege grunnen (latskap, angst).

4. Sublimering (Sublimation):
Å kanalisere uakseptable impulsar til sosialt akseptable aktivitetar. Blir rekna som den mest modne forsvarsmekanismen.

Døme: Å omforme aggressive impulsar til intens sportskonkurranse eller kirurgisk presisjon.

5. Fornekting (Denial):
Å nekte å akseptere smertefull realitet.

Døme: Ein alkoholikar som insisterer på at "Eg har ikkje noko problem, eg kan slutte når som helst."

6. Forflytting (Displacement):
Å overføre kjensler frå det opphavlege objektet til eit tryggare substituttobjekt.

Døme: Ein mann som er sint på sjefen sin, men lèt frustrasjonen gå ut over familien heime.

7. Regresjon (Regression):
Å gå tilbake til tidlegare utviklingsstadium under stress.

Døme: Eit barn som byrjar å sutte på tommelen igjen når veslesystera blir fødd.

8. Reaksjonsformasjon (Reaction Formation):
Å uttrykkje det motsette av sine faktiske kjensler.

Døme: Eit menneske som hatar nokon, men opptrer overlag venleg.

Alle brukar forsvarsmekanismar til ein viss grad - dei blir problematiske når dei blir brukte rigid og hindrar realistisk tilpassing.

Psykoseksuelle utviklingsstadium

Freud hevda at personlegdom blir forma gjennom ein serie psykoseksuelle stadium i barndommen. Kvart stadium fokuserer på ei kroppsleg lystsone der id søkjer tilfredsstilling:

1. Oral fase (0-18 månader):
- Lystsone: Munnen (suging, biting, eting)
- Konflikt: Amming og avvenning
- Fiksering: Overavhengigheit, neglebiting, overeting, sarkasme

2. Anal fase (18 månader - 3 år):
- Lystsone: Analområdet (eliminering og tilbakehalding)
- Konflikt: Pottetrening - kontroll versus underkasting
- Fiksering:
- Anal-retentiv: Overdriven orden, gjerrig, sta
- Anal-ekspulsiv: Uordentleg, øydeleggjande, uansvarleg

3. Fallisk fase (3-6 år):
- Lystsone: Kjønnsorgan
- Konflikt: Ødipuskomplekset (gutar) / Elektra-komplekset (jenter)
- Barnet utviklar begjær til motsett-kjønna forelder
- Opplever rival med same-kjønna forelder
- Blir løyst gjennom identifikasjon med same-kjønna forelder
- Fiksering: Problem med autoritet, seksuell dysfunksjon

4. Latent fase (6 år - pubertet):
- Seksuelle drifter er "sovande"
- Fokus på skule, vener, ferdigheiter
- Ikkje eit utviklingsstadium, men ein konsolideringsfase

5. Genital fase (pubertet og framover):
- Lystsone: Kjønnsorgan (modent, reproduktivt)
- Utvikling av modne, kjærlege seksuelle forhold
- Balanse mellom kjærleik og arbeid

Fiksering og regresjon:
Viss behova til barnet i eit stadium ikkje blir møtte, eller viss det blir opplevd som altfor tilfredsstillande, kan barnet bli fiksert - fastlåst i det stadiet. Under seinare stress kan personen regrediere tilbake til stadiet til fikseringa.

Kritikk av Freud

Freuds teori har fått massiv kritikk frå moderne psykologi:

1. Manglande vitskapleg støtte:
- Mange av Freuds konsept (Ødipuskompleks, fallossymbol i draumar) er umoglege å teste empirisk
- Basert primært på casestudiar av nevrotiske pasientar, ikkje representative utval
- Retrospektiv tolking - lett å "finne bevis" i etterkant

2. Overdriven vekt på seksualitet:
- Å redusere alt til seksuelle drifter er forenklande
- Ignorerer andre viktige motivasjonar (sosial tilhøyrsle, meistring, sjølvrealisering)

3. Deterministisk:
- Lite rom for fri vilje og personleg val
- Overdriven vekt på tidleg barndom - personlegdom er mindre fleksibel enn Freud antok

4. Kulturelt og kjønnsbiased:
- Teorien er utvikla i viktoriansk Wien - speglar ikkje universelle sanningar
- Synspunkta på kvinneleg seksualitet er utdaterte og problematiske

5. Ikkje-falsifiserbart:
- Både bevis og motbevis kan tolkast som støtte for teorien
- Benekting kan sjåast som fornekting, aksept som innsikt - teorien kan ikkje motbevisast

Det positive:
Trass i kritikk har Freud gitt viktige bidrag:
- Fokus på det ubevisste og påverknaden frå det
- Forståing av forsvarsmekanismar (blir støtta av moderne forsking)
- Tyding av tidlege relasjonar for utvikling
- Grunnlag for psykodynamisk terapi

Neo-freudianarane

Fleire av studentane og kollegaene til Freud utvikla eigne teoriar som modifiserte psykoanalysen:

Carl Jung (1875-1961):
- Utvikla analytisk psykologi
- Introduserte kollektivt ubevisst - arva, universelt ubevisst felles for menneskeheita
- Arketypar: Universelle symbol og tema (helten, mora, skuggen)
- Personlegdomstypar: Introversjon vs. ekstraversjon
- Meir optimistisk enn Freud - fokus på sjølvrealisering

Alfred Adler (1870-1937):
- Utvikla individualpsykologi
- Avviste seksualitet som primær drivkraft
- Fokuserte på mindreverdskompleks og streben etter overlegenheit
- Tyding av fødselsrekkjefølgje for personlegdom
- Sosial interesse som kjenneteikn på psykisk helse
- Meir optimistisk - menneske som målretta og kreativt

Karen Horney (1885-1952):
- Kritiserte Freuds teoriar om kvinner
- Fokuserte på grunnleggjande angst frå barndom
- Tre interpersonelle stilar for å handtere angst:
1. Røre seg mot menneske (compliance)
2. Røre seg bort frå menneske (withdrawal)
3. Røre seg mot menneske (aggression)
- Kulturelle og sosiale faktorar viktigare enn biologi

Felles for neo-freudianarane:
- Mindre vekt på seksualitet og aggresjon
- Meir vekt på sosiale relasjonar og kulturell kontekst
- Meir optimistisk menneskesyn
- Personlegdom held fram med å utvikle seg gjennom heile livet

Oppsummering

Freuds psykoanalytiske teori var revolusjonerande i si tid og har hatt enorm innverknad:

- Personlegdom består av id (lystprinsipp), ego (realitetsprinsipp) og superego (moralprinsipp)
- Mykje av det psykiske livet vårt er ubevisst og utilgjengeleg for direkte bevisstheit
- Forsvarsmekanismar vernar ego mot angst ved å forvrengje realiteten
- Personlegdom blir forma gjennom psykoseksuelle stadium i barndommen
- Neo-freudianarane modifiserte teorien med meir vekt på sosiale og kulturelle faktorar

Trass i monaleg kritikk og mangel på empirisk støtte, har psykoanalysen bidrege med viktige konsept som framleis blir brukte i modifisert form i moderne psykologi.