7.1 Hva er personlighet?

Kva er personlegdom?

Kvifor oppfører nokre seg utovervende og sjølvsikkert i sosiale situasjonar, medan andre er tilbakehaldne og sjenerte? Kvifor er nokre menneske naturleg ordentlege og planmessige, medan andre trivst i kaos? Desse spørsmåla handlar om personlegdom - dei varige mønstera av tankar, kjensler og åtferd som gjer kvar av oss unike.

Personlegdom er eitt av psykologiens mest sentrale omgrep, men òg eitt av dei mest komplekse. I dette kapittelet skal vi utforske kva personlegdom eigentleg er, korleis vi kan måle han, og kor konsistent personlegdommen vår faktisk er.

Definisjon av personlegdom

Personlegdom kan definerast som eit individs karakteristiske og relativt stabile mønster av tankar, kjensler og åtferd. Denne definisjonen inneheld fleire viktige element:

1. Karakteristisk: Personlegdommen skil oss frå andre. Han er det som gjer deg til deg.

2. Relativt stabil: Personlegdommen viser ein viss konsistens over tid og situasjonar. Eit utovervendt menneske er normalt utovervendt både i dag og om eit år, både på skulen og på trening.

3. Mønster: Personlegdom handlar ikkje om enkeltståande handlingar, men om gjentekne tendensar i korleis vi tenkjer, kjenner og handlar.

Det er viktig å merke seg ordet "relativt" - personlegdom er ikkje hoggen i stein, men kan utvikle seg og endrast, spesielt i ung alder.

Personlegdomstrekk versus tilstandar

Eit sentralt skilje i personlegdomspsykologien er mellom trekk (traits) og tilstandar (states):

Personlegdomstrekk:
- Varige disposisjonar eller tendensar
- Relativt stabile over tid og situasjonar
- Døme: "Sara er eit utovervendt menneske"
- Skildrar kva som er typisk for ein person

Tilstandar:
- Mellombelse kjenslemessige eller åtferdsmessige responsar
- Varierer med situasjonen
- Døme: "Sara kjende seg utovervend på festen"
- Skildrar korleis ein person er i augneblinken

Eit utovervendt menneske (trekk) vil oftare oppleve tilstandar av utovervendtheit, men òg eit utovervendt menneske kan vere tilbakehalde i visse situasjonar (tilstand). Denne distinksjonen hjelper oss å forstå at personlegdom ikkje er skjebnebestemt - trekk disponerer for visse tilstandar, men determinerer dei ikkje fullstendig.

Temperament

Temperament refererer til dei medfødde, biologisk baserte aspekta ved personlegdom som viser seg tidleg i livet. Allereie som spedbarn viser barn individuelle skilnader i:

- Aktivitetsnivå: Kor energisk og aktivt barnet er
- Emosjonalitet: Kor intenst barnet reagerer kjenslemessig
- Sosialitet: Kor sosialt barnet er
- Sjølvregulering: Kor godt barnet kan kontrollere merksemd og impulsar

Klassiske studiar av Alexander Thomas og Stella Chess identifiserte tre temperamentstypar hos spedbarn:

1. Det enkle barnet (40%): Positivt, tilpassingsdyktig, regelmessig
2. Det vanskelege barnet (10%): Negativt, irritabelt, uregelmessig
3. Det trege barnet (15%): Tilbakehalde, lågt aktivitetsnivå, treg tilpassing

Temperament dannar grunnlaget for personlegdom, men blir påverka og forma av erfaring og miljøfaktorar gjennom utviklinga.

Måling av personlegdom

Korleis kan vi måle noko så komplekst som personlegdom? Psykologar brukar fleire metodar:

1. Sjølvrapporteringsskjema:
Den vanlegaste metoden. Personar vurderer seg sjølve på ulike påstandar som "Eg likar å vere i sentrum av merksemda" på ein skala (t.d. 1-5).

Fordelar: Effektivt, lett å administrere, standardisert
Ulemper: Sjølvpresentasjonsbias, manglande sjølvinnsikt

2. Observasjon:
Systematisk observasjon av åtferd i naturlege eller laboratoriemiljø.

Fordelar: Objektiv åtferdsdokumentasjon
Ulemper: Tidkrevjande, observatøreffektar, vanskeleg å observere indre prosessar

3. Intervju:
Strukturerte eller semistrukturerte samtalar om tankane, kjenslene og åtferda til personen.

Fordelar: Djuptgåande informasjon, moglegheit for oppfølging
Ulemper: Tidkrevjande, krev trening, vanskelegare å standardisere

4. Projektive testar:
Tvitydige stimuli (t.d. Rorschach blekktestar) der personen projiserer personlegdommen sin.

Fordelar: Vanskeleg å manipulere, kan avdekkje ubevisste aspekt
Ulemper: Låg reliabilitet og validitet, subjektiv tolking

5. Informantrapportar:
Andre personar (familie, vener, kollegaer) vurderer personlegdommen til individet.

Fordelar: Utfyllande perspektiv, kan fange opp blinde flekker
Ulemper: Avgrensa innsikt i indre opplevingar, relasjonspåverknad

Konsistensdebatten: Kor stabil er personlegdom?

I 1968 utfordra psykologen Walter Mischel den tradisjonelle oppfatninga av personlegdom som stabil. Han argumenterte for at situasjonar har mykje større tyding for åtferd enn personlegdomstrekk.

Mischels hovudpoeng:
- Korrelasjonane mellom personlegdomstrekk og faktisk åtferd var overraskande svake (ca. 0.30)
- Åtferd varierer monaleg frå situasjon til situasjon
- Vi overvurderer kor konsistente vi og andre er

Dette utløyste "person-situasjon-debatten" i psykologien. Dagens konsensus er at både person og situasjon påverkar åtferd:

Person-situasjon-interaksjon:
Åtferd = f(Person × Situasjon)

Dette tyder at:
- Sterke situasjonar (t.d. gravferd, jobbintervju) reduserer personlegdomsvariasjonar - folk oppfører seg relativt likt
- Svake situasjonar (t.d. fritid) tillèt meir personlegdomsuttrykk - individuelle skilnader kjem tydeleg fram
- Personar vel og påverkar situasjonane dei er i (resiprok determinisme)

Longitudinelle studiar viser likevel monaleg stabilitet:
- Personlegdomstrekk er relativt stabile frå ung vaksenalder (25+ år)
- Rekkjefølgjekonsistens: Personar som er mest utovervende som 20-åringar er ofte òg mest utovervende som 40-åringar
- Absolutt konsistens: Mange blir meir samvitsfulle og behagelege med alderen

Transaksjonsmodellen

Moderne personlegdomspsykologi ser på personlegdom som dynamisk interaksjon mellom person og miljø:

Reaktiv interaksjon:
Ulike personar reagerer forskjellig på same situasjon. Eit utovervendt menneske trivst på fest, medan ein introvert kan oppleve det som slitsamt.

Framkallande interaksjon:
Personlegdommen vår framkallar ulike responsar frå miljøet. Eit venleg menneske mottek meir positivitet tilbake frå andre.

Proaktiv interaksjon:
Vi søkjer aktivt ut og skaper situasjonar som passar personlegdommen vår. Utovervende søkjer sosiale arenaar, introverte søkjer stille.

Denne transaksjonsmodellen viser at personlegdom ikkje er noko vi "har", men noko som blir utvikla kontinuerleg i samspel med miljøet.

Oppsummering

Personlegdom er eit komplekst og fleirdimensjonalt fenomen. Han er relativt stabil over tid, men òg forma av situasjonar og erfaring. Moderne forsking viser at:

- Personlegdom er karakteristiske og relativt stabile mønster av tankar, kjensler og åtferd
- Vi må skilje mellom varige trekk og mellombelse tilstandar
- Temperament dannar det biologiske grunnlaget tidleg i livet
- Personlegdom kan målast på mange måtar, kvar med fordelar og ulemper
- Både person og situasjon påverkar åtferd gjennom kompleks interaksjon
- Personlegdom blir utvikla i transaksjon mellom individ og miljø

I dei neste kapitla skal vi utforske ulike teoretiske perspektiv på korleis personlegdom blir utvikla og fungerer.