3.3 Sosialisme og sosialdemokrati

Sosialismen - ideologien til likskapen

Sosialismen oppstod som eit svar på brutaliteten i industrikapitalismen. Medan liberalismen feira fridommen til individet, spurde sosialistane: Kva slags fridom har ein fabrikkarbeidar som jobbar 16 timar om dagen for svelteløn, medan fabrikkeigaren lever i luksus?

Kjernen i sosialismen er ideen om at økonomisk ulikskap ikkje er naturleg, men eit resultat av korleis samfunnet er organisert - og at det kan endrast. Sosialistar meiner at dei viktigaste ressursane i samfunnet bør eigast i fellesskap eller kontrollerast demokratisk, snarare enn av private eigarar som jaktar profitt.

Sosialismen har teke mange former gjennom historia, frå Karl Marx sin revolusjonære kommunisme til den demokratiske sosialismen i dei nordiske landa. I dette kapittelet følgjer vi utviklinga frå dei tidlege utopiske sosialistane via Marx til det sosialdemokratiet som har prega Skandinavia.

Frå utopisk sosialisme til Marx

Dei utopiske sosialistane (tidleg 1800-tal)

Dei første sosialistane vart kalla «utopiske» fordi dei drøymde om idealsamfunn utan å ha ein klar strategi for å nå dit.

Robert Owen (1771-1858): Britisk fabrikkeigar som skapte eit mønstersamfunn i New Lanark, Skottland. Han gav arbeidarane kortare arbeidsdagar, betre bustader og skular for barna. Owen viste at det gjekk an å drive ein lønnsam fabrikk utan å utbytte arbeidarane, men forsøka hans vart aldri gjentekne i stor skala.

Charles Fourier (1772-1837): Fransk tenkjar som føreslo å organisere samfunnet i sjølvforsynte fellesskap kalla «falangsterar», der alle arbeidde frivillig med det dei likte best.

Henri de Saint-Simon (1760-1825): Fransk tenkjar som meinte at samfunnet burde styrast av vitskapsfolk og industrileiarar, ikkje av adel og prestar. Han blir rekna som ein forløpar for teknokrati.

Karl Marx (1818-1883) og Friedrich Engels (1820-1895)

Karl Marx revolusjonerte sosialistisk tenking. Han avviste dei utopiske sosialistane som naive drøymarar og ville gjere sosialismen vitskapleg.

I hovudverket sitt Das Kapital (1867) analyserte Marx korleis kapitalismen verkar og meinte å bevise at han nødvendigvis ville bryte saman. Dei viktigaste ideane hans var:

Kommunisme i praksis

Marx sine idear inspirerte revolusjonar i det 20. hundreåret, men resultata vart svært annleis enn han hadde spådd.

Den russiske revolusjonen (1917):
Vladimir Lenin leidde ein revolusjon i Russland og etablerte den første kommunistiske staten i verda - Sovjetunionen. Lenin tilpassa Marx sine idear til russiske tilhøve: eit lite, disiplinert parti (bolsjevikane) skulle leie revolusjonen på vegner av arbeidarklassen.

Stalinismen:
Under Josef Stalin (1924-1953) utvikla Sovjetunionen seg til eit brutalt diktatur med planøkonomi, tvangsarbeid (gulag), politisk forfølging og millionar av dødsoffer. «Proletariatets diktatur» vart eit diktatur over proletariatet.

Den kalde krigen (1947-1991):
Verda vart delt mellom det kapitalistiske Vesten (leidd av USA) og den kommunistiske Austblokka (leidd av Sovjetunionen). Kommunistiske regime vart etablerte i Aust-Europa, Kina, Cuba, Nord-Korea og andre stader.

Samanbrotet (1989-1991):
Fallet til Berlinmuren i 1989 og oppløysinga av Sovjetunionen i 1991 markerte slutten på den kommunistiske æraen i Europa. Planøkonomien hadde vist seg ineffektiv, og dei politiske systema hadde brote alle dei fridommane Marx hadde kjempa for.

Arven:
Historia til kommunismen reiser vanskelege spørsmål: Var Stalins terror ein uunngåeleg konsekvens av Marx sine idear, eller eit svik mot dei? Kan ein gjennomføre radikal økonomisk omfordeling utan å undertrykkje individuell fridom?

Sosialdemokratiet - den tredje vegen

Medan kommunistane valde revolusjon, valde sosialdemokratane ein annan strategi: å reformere kapitalismen innanfrå gjennom demokratiske middel.

Eduard Bernstein (1850-1932):
Den tyske sosialisten Bernstein er den teoretiske grunnleggjaren av sosialdemokratiet. Han argumenterte for at Marx tok feil på fleire punkt: Kapitalismen braut ikkje saman, arbeidarklassen fekk det gradvis betre, og revolusjonen var korkje nødvendig eller ønskeleg. I staden burde sosialistar arbeide innanfor det demokratiske systemet for å oppnå gradvise forbetringar - reformisme.

Programmet til sosialdemokratiet:
- Blandingsøkonomi: Marknadsøkonomi regulert og korrigert av staten, ikkje planøkonomi
- Velferdsstat: Offentlege ordningar for helse, utdanning, pensjon og trygd
- Omfordeling: Progressive skattar og overføringar som jamnar ut ulikskap
- Organisert arbeidsliv: Sterke fagforeiningar som forhandlar med arbeidsgjevarar
- Universelle rettar: Ytingar som gjeld alle borgarar, ikkje berre dei fattigaste

Den nordiske modellen:

Dei nordiske landa - Noreg, Sverige, Danmark, Finland og Island - utvikla ein særeigen variant av sosialdemokratiet. Den nordiske modellen blir kjenneteikna av:

1. Sterk velferdsstat: Universelle ordningar finansierte av høge skattar
2. Trepartssamarbeid: Samarbeid mellom stat, arbeidsgjevarar og fagforeiningar
3. Høg tillit: Folket stolar på kvarandre og på styresmaktene
4. Likestilling: Tidleg satsing på deltaking frå kvinner i arbeidslivet
5. Marknadsøkonomi: Privat næringsliv og frihandel, men med sterk regulering
6. Egalitær kultur: Små skilnader mellom folk - Janteloven som kulturelt uttrykk

I Noreg har Arbeidarpartiet (Ap) vore den viktigaste beraren av sosialdemokratiet. Partiet sat samanhengande i regjering frå 1945 til 1965 og la grunnlaget for den norske velferdsstaten. Einar Gerhardsen, «landsfaderen», leidde gjenoppbygginga etter krigen og utforminga av det moderne Noreg.

Utfordringane til sosialismen i dag

Sosialdemokratiet og sosialismen møter fleire utfordringar i det 21. hundreåret:

Globalisering:
Når kapital rører seg fritt over landegrenser, blir det vanskelegare for nasjonalstatar å regulere økonomien og skattleggje bedrifter. Bedrifter kan true med å flytte til lågskattland.

Endra klassestruktur:
Den tradisjonelle industriarbeidarklassen har krympa. Nye grupper som tenesteytarar, frilansarar og «gig-arbeidarar» passar ikkje inn i dei tradisjonelle kategoriane. Fagforeiningsmedlemskapet søkk i mange land.

Innvandring og mangfald:
Dei universelle ordningane i velferdsstaten vart bygde i homogene nasjonalstatar. Auka innvandring utfordrar solidariteten: Er folk villige til å betale høge skattar når pengane også går til «dei andre»?

Klimakrise:
Sosialdemokratiet har historisk vore knytt til økonomisk vekst og industrialisering. Klimakrisa utfordrar vekstmodellen og krev ei ny tenking om forholdet mellom økonomi og natur.

Ny sosialisme?
I fleire land ser vi ei fornya interesse for sosialistiske idear. Bernie Sanders i USA, Jeremy Corbyn i Storbritannia og partiet Raudt i Noreg representerer ei venstredreiing som utfordrar det moderate sosialdemokratiet. Dei tek opp spørsmål om veksande ulikskap, bustadprisar, studiegjeld og klimakrise.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Kjerneideane i sosialismen: Økonomisk likskap: Alle menneske har lik verdi og bør ha tilnærma like moglegheiter og levekår.
- Nøkkelomgrepa til Marx: Historisk materialisme: Historia blir driven av endringar i produksjonstilhøva - korleis samfunnet produserer og fordeler materielle gode.
- Sosialismen - ideologien til likskapen: Sosialismen oppstod som eit svar på brutaliteten i industrikapitalismen.
- Frå utopisk sosialisme til Marx: Dei utopiske sosialistane (tidleg 1800-tal)
- Dei utopiske sosialistane (tidleg 1800-tal): Dei første sosialistane vart kalla «utopiske» fordi dei drøymde om idealsamfunn utan å ha ein klar strategi for å nå dit.

Nøkkelomgrep