2.11 Kvinnelige stemmer i litteraturhistorien

Kvinnelege stemmer i litteraturhistoria (1500-1850)

I ei tid då kvinner hadde avgrensa moglegheiter til utdanning og offentleg deltaking, fanst det likevel kvinner som greip pennen og skreiv seg inn i litteraturhistoria. Stemmene deira gir oss eit unikt innblikk i kvinners liv, tankar og kampar gjennom fleire hundre år.

Hindringar og moglegheiter

Kvinner i perioden 1500-1850 møtte vesentlege hindringar for litterær verksemd:
- Avgrensa tilgang til formell utdanning
- Forventningar om at kvinner skulle vie seg til heim og familie
- Mannleg dominans i det litterære feltet
- Økonomisk avhengnad av menn
- Sosiale normer som avgrensa kvinners offentlege rolle

Likevel fanst det opningar. Religiøs diktning var ein akseptert veg inn i litteraturen for kvinner, då from diktning blei sett som passande for det "svake kjønnet". Adelege og velståande kvinner hadde større fridom og ressursar. Nokre kvinner publiserte anonymt eller under pseudonym for å unngå kritikk.

Dei viktigaste kvinnelege forfattarane

I dette kapittelet skal vi sjå nærare på fire viktige kvinnelege forfattarar:
- Dorothe Engelbretsdatter (1634-1716) - Nordens første profesjonelle kvinnelege forfattar
- Leonora Christina Ulfeldt (1621-1698) - dansk adelsfrue som skreiv ein av Nordens første sjølvbiografiar
- Magdalena Sophia Buchholm (1758-1825) - tidleg norsk kvinneleg forfattar
- Camilla Collett (1813-1895) - overgangen til realismen og kvinnesaka

Desse kvinnene representerer ulike tider, sosiale lag og litterære uttrykk, men dei har det til felles at dei trossa konvensjonane i si tid og lét stemma si bli høyrd.

Dorothe Engelbretsdatter - ein pioner

Vi har allereie møtt Dorothe Engelbretsdatter i kapittel 2.5, men her skal vi sjå nærare på kvifor ho var så unik i si tid og kva betydning ho hadde som kvinneleg forfattar.

Kvifor var Dorothe unik?

Dorothe Engelbretsdatter (1634-1716) var ikkje berre ein dyktig diktar - ho var ein profesjonell forfattar i ei tid då dette var nærast uhøyrt for kvinner:

1. Kongeleg pensjon: Etter at mannen døydde i 1683 fekk ho kongeleg pensjon for diktinga si - ei offentleg anerkjenning som var ekstremt uvanleg for ei kvinne.

2. Økonomisk sjølvstende: Ho levde av pennen sin, noko som gjorde henne til ein av dei første profesjonelle forfattarane i Norden, uavhengig av kjønn.

3. Enorm popularitet: Verka hennar blei trykte i mange opplag og lesne i norske heimar i over 100 år - ein kommersiell suksess.

4. Offentleg stemme: Ho skreiv forord til bøkene sine der ho forsvarte kvinners rett til å skrive og uttrykkje seg.

Forsvaret til Dorothe for kvinner

I forordet til "Taare-Offer" (1685) forsvarer Dorothe retten sin til å skrive. Ho møter kritikarar som meinte at kvinner ikkje burde publisere, med ydmjukheit men òg med standhaftigheit. Ho hevdar at òg kvinner har sjel og åndelege behov som kan uttrykkjast gjennom diktning.

Den personlege stemma

Det som gjer diktinga til Dorothe særleg gripande, er den personlege stemma. Ho skriv ut frå eigne erfaringar - sorga over sju dødsfall blant dei ni barna hennar gjennomsyrer tekstane. Dette skil henne frå mange mannlege samtidige som ofte skreiv meir abstrakt og upersonleg.

Sitat frå Dorothe:
> "Når jeg betaenker mine aarvaagne Naetter, mine Sukkende Tanker, mine graaefulde Oyne... da må jeg sige: Ach! hvad er dog denne Verden!"

Denne kombinasjonen av personleg erfaring og religiøs refleksjon gjorde at lesarane - særleg kvinner - kunne kjenne seg sjølve att i tekstane.

Leonora Christina Ulfeldt og Jammersminde

Leonora Christina Ulfeldt (1621-1698) var ei dansk adelsfrue som skreiv ein av dei mest bemerkelsesverdige tekstane i nordisk litteratur: "Jammersminde" - ei sjølvbiografisk skildring av dei 22 åra hennar i fengsel.

Bakgrunn

Leonora Christina var dotter av Christian IV og kona hans Kirsten Munk. Ho gifta seg med Corfitz Ulfeldt, ein av dei mektigaste mennene i Danmark. Men dei politiske intrigane til Ulfeldt og det påståtte landssvik førte til katastrofe. I 1663 blei Leonora Christina arrestert og fengsla i Blåtårn i København, der ho sat i 22 år.

Jammersminde - ein unik tekst

"Jammersminde" (Jammers Minde = minna om lidinga) blei skriven i fengsel, men blei først utgitt i 1869. Teksten er bemerkelsesverdig av fleire grunnar:

1. Ein av Nordens første sjølvbiografiar: Leonora Christina skildrar sitt eige liv med psykologisk djupne og detaljrikdom.

2. Kvinneleg perspektiv på makt og fall: Teksten gir eit sjeldant innblikk i ei kvinnes oppleving av politisk forfølging.

3. Litterær kvalitet: Språket er levande og dramatisk, med scener som kunne vore frå ein moderne roman.

4. Motstand og verdigheit: Gjennom alt bevarer Leonora Christina verdigheita si og nektar å la seg knekke.

Utdrag frå Jammersminde:

> "Den 8. August 1663 blev jeg fort til Blaatarn. Forvaltaren viste mig til et lidet Kammer, mørkt og fugtigt. 'Her skal I bo,' sagde han. Jeg svarede: 'Jeg takker Eder. Her kan jeg være alene med min Gud.'"

Dette korte utdraget viser karakteren til Leonora Christina: ho møter motgangen med stoisk verdigheit og finn styrke i trua.

Tema i Jammersminde:
- Urettferdig forfølging og fangenskap
- Bevaring av verdigheit under ydmjukande forhold
- Betydninga av trua som trøystekjelde
- Kvinneleg styrke i ei mannsdominert verd
- Kritikk av maktmisbruk

Magdalena Sophia Buchholm

Magdalena Sophia Buchholm (1758-1825) er mindre kjend enn Dorothe Engelbretsdatter, men representerer ein viktig kontinuitet i norsk kvinneleg forfattarskap.

Liv og bakgrunn

Magdalena Sophia blei fødd i Christiania (Oslo) og levde heile livet sitt i Noreg. Ho var dotter av ein velståande borgar og fekk god privatundervisning. Ho forblei ugift heile livet og levde eit tilbaketrekt liv via til religiøse studium og skriving.

Religiøs diktning

Forfattarskapet til Buchholm består hovudsakleg av religiøse tekstar:
- Salmar og andaktssongar
- Religiøse vurderingar
- Oppbyggjeleg prosa

Det mest kjende verket hennar er salmesamlinga "Aandelige Sange" som blei utgitt i fleire opplag på tidleg 1800-tal.

Stil og tematikk

Diktinga til Buchholm er prega av:
- Djup personleg fromheit
- Lengt etter det evige
- Trøyst i trua
- Eit enkelt, klart språk

Ho står i tradisjonen etter Dorothe Engelbretsdatter, men språket hennar er enklare og mindre barokt. Ho representerer overgangen frå den ornamenterte stilen i barokken til ein meir pietistisk enkelheit.

Døme frå Buchholm:
> "O Gud, min Fader kaer,
> Tag mig i dine Haender!
> Til Dig mit Hjerte laender,
> Når Verden mig ei bær."

Betydning

Buchholm er viktig fordi ho viser at tradisjonen med kvinneleg religiøs diktning heldt fram utover 1700-talet i Noreg. Ho representerer ei bru mellom den store kvinnelege diktaren i barokken (Dorothe Engelbretsdatter) og dei nye kvinnelege røystene på 1800-talet.

Camilla Collett - overgangen til realismen

Camilla Collett (1813-1895) markerer eit vendepunkt i norsk kvinneleg forfattarskap. Med henne bevegar vi oss frå religiøs diktning til samfunnskritisk prosa, frå barokk og opplysingstid til realismen.

Liv og bakgrunn

Camilla var dotter av presten Nicolai Wergeland og syster til diktaren Henrik Wergeland. Ho voks opp i eit kulturelt stimulerande miljø og fekk uvanleg god utdanning for ei kvinne på den tida.

I ungdommen hadde ho eit ulukkeleg kjærleiksforhold til Johan Sebastian Welhaven (den litterære rivalen til Henrik Wergeland). I 1841 gifta ho seg med juristen og litteraturkritikaren Peter Jonas Collett. Etter at han døydde i 1851 byrja ho den litterære karrieren sin.

Amtmandens Døtre (1854-55)

Hovudverket til Collett er romanen "Amtmandens Døtre", som blir rekna som Noregs første realistiske samtidsroman og eit pionerverk for kvinnesaka.

Handling:
Romanen følgjer fire systrer i ein embetsmannsfamilie. Hovudpersonen Sofie elskar Georg, men han giftar seg med ei anna. Sofie endar i eit forelskingslaust ekteskap og eit liv prega av skuffelse.

Tematikk:
- Kritikk av ekteskapsinstitusjonen slik han blir praktisert
- Kvinners mangel på fridom til å velje ektefelle
- Skilnaden mellom romantisk ideal og kald røyndom
- Kvinneleg oppofring og undertrykking
- Kritikk av borgarleg hyklarskap

Stil:
- Realistisk skildring av samtida
- Psykologisk innsikt
- Ironi og samfunnskritikk
- Direkte tilvending til lesaren

Sitat frå Amtmandens Døtre:
> "Det er ikke Kjaerlighed der mangler hos os Kvinder, det er Frihed til at elske. Vi må ikke elske den vi vil, vi må elske den vi får."

Dette sitatet oppsummerer kjernen i romanen: kvinner har ikkje fridom til å følgje hjartet sitt, men må underordne seg forventningane til familien og samfunnet.

Kvinner og skriving i perioden - ei oppsummering

Utviklinga frå 1500 til 1850

Gjennom desse 350 åra ser vi ei tydeleg utvikling i kvinneleg forfattarskap:

1600-talet (Dorothe Engelbretsdatter, Leonora Christina):
- Religiøs diktning som legitim uttrykksform
- Personlege erfaringar (sorg, fangenskap) som inspirasjon
- Kvinner må forsvare retten sin til å skrive
- Adel og prestestand dominerer

1700-talet (Buchholm):
- Framleis religiøst fokus
- Enklare stil, pietistisk innverknad
- Større anonymitet
- Avgrensa offentleg synlegheit

1800-talet (Collett):
- Frå religion til samfunnskritikk
- Realistisk litteratur
- Openlys kritikk av kvinners stilling
- Litteraturen som politisk reiskap

Religiøs diktning som inngangsport

Religiøs diktning var den viktigaste vegen inn i litteraturen for kvinner fordi:
1. Det blei sett som åndeleg og "passande" for kvinner
2. Kvinner kunne hevde guddommeleg inspirasjon
3. Religiøse tema var aksepterte i heimen
4. Det fanst ein tradisjon å følgje (Maria, bibelske kvinner)

Frå aksept til protest

Den største endringa frå Dorothe til Camilla er haldninga til kvinners situasjon:
- Dorothe: Aksepterer plassen sin, søkjer trøyst i trua
- Leonora Christina: Bevarer verdigheit, men aksepterer skjebnen
- Collett: Krev forandring, avslører undertrykkinga

Denne utviklinga speglar samfunnsutviklinga: ideane i opplysingstida om fridom og likskap skapte grobotn for kvinnesaka på 1800-talet.

Anonymitet og pseudonym

Mange kvinnelege forfattarar i perioden valde anonymitet:
- Vern mot kritikk og forakt
- Bevaring av "ærbarheit" og omdøme
- Frykt for å bli sett som "ukvinneleg"
- Økonomiske omsyn (ektemenn og fedrar)

Sjølv Camilla Collett gav først ut "Amtmandens Døtre" anonymt.