Mestre regler for komma, punktum, kolon og andre skilletegn.
Kvifor er teiknsetjing viktig?
Teiknsetjing er ikkje berre reglar å følgje - det er eit verktøy for å gjere teksten din tydeleg og lettlesen. Rett teiknsetjing hjelper lesaren å forstå kva du meiner.
Samanlikn:
- "La oss ete bestemor!" vs. "La oss ete, bestemor!"
- "Ho likte ikkje læraren sa han" vs. "Ho likte ikkje, læraren sa han." vs. "Ho likte ikkje læraren, sa han."
Teiknsetjing påverkar:
- Meininga i setninga
- Rytmen og flyten i teksten
- Korleis teksten blir lesen høgt
- Forståinga til lesaren
I dette kapittelet lærer du:
- Punktum, spørjeteikn og utropsteikn
- Alle kommareglane
- Kolon og semikolon
- Tankestrek og bindestrek
- Hermeteikn og sitat
- Apostrof og forkortingar
Tips: Les teksten din høgt. Der du naturleg tek ein pause, skal det ofte vere eit teikn.
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Punktum | Skiljeteikn som avsluttar ei fullstendig setning |
| Komma | Skiljeteikn som skil ledd i setninga |
| Kolon | Teikn som innleier forklaring, sitat eller liste |
| Semikolon | Teikn mellom sjølvstendige setningar som heng saman |
| Tankestrek | Lang strek som markerer innklipp eller pause |
| Bindestrek | Kort strek som bind ord saman |
| Hermeteikn | Teikn rundt sitat og direkte tale |
| Apostrof | Teikn som viser utelaten bokstav |
Punktum avsluttar ei fullstendig setning.
Døme:
- "Han gjekk heim."
- "Boka var spennande."
- "Det regnar ute."
Hugs:
- Punktum etter forkortingar: f.eks., bl.a., osv.
- IKKJE punktum etter overskrifter
- IKKJE punktum etter tal i lister (1, 2, 3 - ikkje 1., 2., 3. viss det ikkje er oppramsingsliste)
---
Spørjeteikn (?)
Blir brukt etter direkte spørsmål.
Døme:
- "Kjem du i morgon?"
- "Kva heiter du?"
- "Er det sant?"
Hugs:
- IKKJE spørjeteikn etter indirekte spørsmål: "Ho lurte på om han kom." (punktum)
- Retoriske spørsmål har spørjeteikn: "Er ikkje det rart?"
---
Utropsteikn (!)
Uttrykkjer sterke kjensler, ordre eller utrop.
Døme:
- "Stopp!"
- "For ein fantastisk dag!"
- "Kom deg vekk herfrå!"
Hugs:
- Bruk utropsteikn med måte - for mange gjer teksten slitsam å lese
- Aldri meir enn eitt utropsteikn (!!! er feil)
1. Komma ved oppramsing:
Set komma mellom ledd i ei oppramsing.
Døme:
- "Eg kjøpte eple, bananar, appelsinar og druer."
- "Han er snill, morosam og klok."
- "Vi las, åt og sov."
Hugs: IKKJE komma framfor "og" i norsk (i motsetning til engelsk).
---
2. Komma ved leddsetningar:
I norsk er det valfritt å setje komma framfor leddsetningar (setningar innleidde av subjunksjonar som at, fordi, viss, når, då, medan, sjølv om, osv.).
Med komma:
- "Eg kjem, viss det ikkje regnar."
- "Ho visste, at han hadde rett."
- "Dei gjekk heim, fordi det var seint."
Utan komma (like rett):
- "Eg kjem viss det ikkje regnar."
- "Ho visste at han hadde rett."
- "Dei gjekk heim fordi det var seint."
Tips: Bruk komma der det lettar lesinga eller hindrar misforståing. Ver konsekvent i din eigen tekst.
Når leddsetninga kjem FØRST, blir det vanlegvis sett komma:
- "Viss det regnar, blir eg heime."
- "Då han kom heim, var alle gått."
---
3. Komma ved innskot:
Set komma rundt innskotne ledd.
Døme:
- "Kari, som er min beste ven, kjem i morgon."
- "Han var, tross alt, ein god mann."
- "Mannen, ifølgje vitne, sprang sin veg."
Set inn komma der det er naudsynt eller naturleg i desse setningane. Forklar kva kommareglar du bruker.
"Han sa at han ville komme men ho trudde han ikkje."
"Kari som er min beste ven kjem i morgon."
"Vi kjøpte eple bananar appelsinar og druer."
Døme:
- "Kari, kan du hjelpe meg?"
- "Ja, det kan eg."
- "Nei, det trur eg ikkje."
- "Hei, korleis går det?"
---
5. Komma ved motsette ledd:
Set komma mellom ledd som står i motsetning til kvarandre.
Døme:
- "Ho ville gå, men han ville bli."
- "Det var ikkje deg, det var meg."
- "Jo fleire vi er saman, jo gladare blir vi."
---
6. Komma framfor sideordnande konjunksjonar med nytt subjekt:
Set komma framfor "og", "eller", "men", "for" når det kjem ny setning med nytt subjekt.
Døme:
- "Han gjekk heim, og ho vart att." (to subjekt: han, ho)
- "Vil du ha kaffi, eller føretrekkjer du te?" (du = same subjekt, men spørsmål)
Men IKKJE:
- "Han gjekk heim og la seg." (same subjekt: han)
- "Ho lo og grein." (same subjekt: ho)
---
7. Komma ved datering og adresse:
Døme:
- "Oslo, 15. mars 2024"
- "Storgata 15, 0123 Oslo"
Når skal du setje komma framfor "og"?
Set inn rett teiknsetjing.
Ho kjøpte eple bananar og appelsinar
Kjem du i morgon spurde han
Kari som bur i Oslo er venninna mi
Han ville gå men ho ville bli
Forklar skilnaden i tyding.
Kva er skilnaden mellom "Ho likte ikkje læraren, sa han" og "Ho likte ikkje, læraren sa han"?
Kva er skilnaden mellom "La oss ete, bestemor" og "La oss ete bestemor"?
Kva er skilnaden mellom "Studentane som ikkje bestod, må ta eksamen på nytt" og "Studentane, som ikkje bestod, må ta eksamen på nytt"?
Kolon introduserer noko som utdjupar eller forklarar det som kom før.
Blir brukt til:
1. Før oppramsing:
- "Eg treng: mjøl, egg og mjølk."
- "Ta med følgjande: sovepose, liggjeunderlag og telt."
2. Før forklaring eller utdjuping:
- "Han skjøna éin ting: dette var ikkje hans feil."
- "Resultatet var klart: dei hadde vunne."
3. Før direkte tale:
- Han sa: "Eg kjem snart."
- Læraren spurde: "Har alle forstått?"
4. I klokkeslett:
- 14:30, 09:00
---
Semikolon (;)
Semikolon er eit skiljeteikn som er sterkare enn komma, men svakare enn punktum.
Blir brukt til:
1. Mellom sjølvstendige, men nært beslekta setningar:
- "Han var trøytt; likevel heldt han fram."
- "Sola skein; fuglane song."
2. I komplekse oppramsingar (der ledda sjølve inneheld komma):
- "På møtet var Oslo, med 5 delegatar; Bergen, med 3 delegatar; og Trondheim, med 2 delegatar."
Tips: Semikolon blir sjeldan brukt i moderne norsk. Når du er i tvil, bruk punktum eller komma i staden.
Skriv om setningane med rett bruk av kolon og semikolon.
Gjer om til setning med kolon: "Du treng å ta med fleire ting. Du treng mjøl. Du treng egg. Du treng mjølk."
Gjer om til setning med kolon: "Han skjøna endeleg. Dette var ikkje eit spel."
Bruk semikolon: "Sola skein. Fuglane song. Alt var perfekt."
Tankestreken er lengre enn bindestreken og har andre funksjonar.
Blir brukt til:
1. Innskot (som alternativ til komma eller parentes):
- "Mannen – som for øvrig var ganske høg – gjekk forbi."
- "Vi reiste – mot alle odds – til månen."
2. Opphald eller brot i setninga:
- "Han ville seie noko, men –"
- "Eg trudde at – nei, gløym det."
3. I replikkar (dialogstrek):
- – Kva gjer du? spurde ho.
- – Ingenting, svarte han.
4. Mellom tal og stader:
- "Toget Oslo–Bergen"
- "Ope 09:00–17:00"
- "Perioden 1990–2000"
---
Bindestrek (-)
Bindestreken er kortare og bind ord saman.
Blir brukt til:
1. Samansette ord:
- "IT-avdeling"
- "New York-tur"
- " 1990-talet"
2. Ved orddeling ved linjeskift:
- "innbyt-
ting"
3. Ved forkortingar og tal i ord:
- "17-åring"
- "2-etasjes"
- "PC-en"
Hugs: IKKJE mellomrom rundt bindestrek, MEN mellomrom rundt tankestrek.
Kva setning bruker tankestrek rett?
Blir brukt for å markere sitat, direkte tale og titlar.
Typar hermeteikn:
- «Fransk/norsk stil» - vanlegast i bøker og aviser
- "Engelsk stil" - vanleg i digitale tekstar
1. Direkte tale og sitat:
- Ho sa: «Eg kjem snart.»
- «Dette er uakseptabelt», sa han.
- Ifølgje rapporten er situasjonen «kritisk».
2. Titlar på artiklar, dikt, noveller:
- Diktet «Du må ikkje sove» av Arnulf Øverland
- Artikkelen «Noregs framtid» i Aftenposten
3. Ord brukte i spesiell tyding eller ironisk:
- Han var ein «ekspert» på området.
- Denne «løysinga» skapte berre nye problem.
---
Sitatpraksis:
Korte sitat (under 3 linjer):
Blir innarbeidde i teksten med hermeteikn.
- Som Ibsen skriv: «Man skal aldri ha sine bukser på når man går ut for å kjempe for frihet og sannhet.»
Lange sitat (over 3 linjer):
Blir sette som eige avsnitt med innrykk, utan hermeteikn.
Sitat i sitat:
Bruk motsett type hermeteikn.
- Han sa: «Då ho ropte 'Stopp!', snudde alle seg.»
I norsk blir apostrof brukt SJELDAN. Her er dei viktigaste reglane:
1. Genitiv av namn som sluttar på s, x eller z:
- "Marx' teoriar"
- "Jens' bil" (men også mogleg: "Jens sin bil")
- "Xerxes' hær"
2. Ved utelating av bokstavar (sjeldan):
- "ha'kke" (har ikkje) - i dialog/dialekt
- "gi'kke" (gir ikkje)
IKKJE apostrof ved:
- Vanleg genitiv: "Karins bok" (IKKJE "Karin's bok")
- Fleirtal: "PCar" (IKKJE "PC'ar")
- Tiår: "1980-talet" eller "80-talet" (IKKJE "80'talet")
---
Forkortingar:
Med punktum:
- f.eks. (for eksempel)
- bl.a. (blant anna)
- m.m. (med meir)
- osv. (og så vidare)
- dvs. (det vil seie)
- ca. (cirka)
- jf. (jamfør)
- nr. (nummer)
- mfl. (med fleire)
Utan punktum:
- mrd (milliardar)
- km (kilometer)
- kr (kroner)
- kg (kilogram)
- NATO, FN, EU (akronym)
Tips: Bruk forkortingar sparsamt i løpande tekst. Skriv gjerne ut heile ordet for betre flyt.
1. Komma mellom subjekt og verbal:
- ✗ "Per, gjekk heim." (aldri komma mellom subjekt og verbal)
- ✓ "Per gjekk heim."
2. Komma framfor "og" i oppramsing (engelsk påverknad):
- ✗ "eple, pærer, og bananar"
- ✓ "eple, pærer og bananar"
3. Manglande komma framfor "og" med nytt subjekt:
- ✗ "Han gjekk heim og ho vart att."
- ✓ "Han gjekk heim, og ho vart att."
4. Komma etter "men" i staden for framfor:
- ✗ "Han kom men, han gjekk snart."
- ✓ "Han kom, men han gjekk snart."
5. Manglande komma rundt innskot:
- ✗ "Bilen som var raud stod parkert."
- ✓ "Bilen, som var raud, stod parkert." (viss det er innskot)
6. Feil ved tiltale:
- ✗ "Per kom hit!"
- ✓ "Per, kom hit!" (komma ved tiltale)
Husketips: Komma = naturleg pause. Men ikkje alle pausar er komma!
KOLON (:) blir brukt når:
1. Det som kjem etter forklarar eller utdjupar:
- "Han skjøna éin ting: dette var alvor."
2. Før oppramsing:
- "Ta med: sovepose, liggjeunderlag og telt."
3. Før direkte tale/sitat:
- Ho sa: "Eg kjem snart."
4. I klokkeslett:
- kl. 14:30
---
SEMIKOLON (;) blir brukt når:
1. To nært beslekta setningar som kunne stått aleine:
- "Sola skein; fuglane song."
- "Han var trøytt; likevel heldt han fram."
2. I komplekse oppramsingar (der ledda har komma):
- "Oslo, 5 delegatar; Bergen, 3 delegatar."
---
Hovudskilnaden:
- Kolon = "nemleg" / forklaring følgjer
- Semikolon = pause mellom likeverdige delar
Tips: Er du usikker? Bruk punktum i staden for semikolon!
Rett feila i desse setningane.
"Vi reiste til Bergen, Trondheim, og Oslo."
"Karl's bil er ny."
"Han spurde om ho ville komme?"
"Toget går kl 0900."
Set inn rett teiknsetjing i denne teksten:
"Maria som var sytten år gammal ville reise til Paris Ho hadde drøymt om det lenge Mora hennar spurde Har du råd til det Maria svarte Eg har spart i to år"
1. Finn helsetningane:
- "Maria ville reise til Paris" (hovudsetning)
- "som var sytten år gammal" (innskoten leddsetning)
- "Ho hadde drøymt om det lenge" (ny setning)
- osv.
2. Marker innskot:
"Maria, som var sytten år gammal, ville reise til Paris."
3. Skil setningar:
"Maria, som var sytten år gammal, ville reise til Paris. Ho hadde drøymt om det lenge."
4. Marker direkte tale:
"Mora hennar spurde: «Har du råd til det?» Maria svarte: «Eg har spart i to år.»"
Ferdig tekst:
"Maria, som var sytten år gammal, ville reise til Paris. Ho hadde drøymt om det lenge. Mora hennar spurde: «Har du råd til det?» Maria svarte: «Eg har spart i to år.»"
Teikn brukt:
- Komma rundt innskot
- Punktum mellom setningar
- Kolon før direkte tale
- Hermeteikn rundt sitat
- Spørjeteikn i spørsmål
Finn og rett feila i denne teksten:
"Han sa at: han ville komme. Men, han kom ikkje. Vi venta, og venta, heilt til kl 2100. Då gav vi opp og gjekk heim?"
- FEIL: Kolon etter "at"
- RETT: "Han sa at han ville komme."
- Forklaring: Etter "at" kjem ei leddsetning, ikkje ei oppramsing eller utdjuping.
Feil 2: "Men, han kom ikkje."
- FEIL: Komma etter "men"
- RETT: "Men han kom ikkje."
- Forklaring: Det skal ikkje vere komma rett etter "men" i starten av ei setning.
Feil 3: "Vi venta, og venta"
- FEIL: Komma mellom "venta og venta"
- RETT: "Vi venta og venta"
- Forklaring: Same subjekt (vi) i begge ledd, ingen komma.
Feil 4: "kl 2100"
- FEIL: Manglar punktum og kolon
- RETT: "kl. 21:00"
- Forklaring: "kl." er forkorting (punktum), og tid blir skriven med kolon.
Feil 5: "...og gjekk heim?"
- FEIL: Spørjeteikn etter påstand
- RETT: "...og gjekk heim."
- Forklaring: Dette er ein påstand, ikkje eit spørsmål.
Retta tekst:
"Han sa at han ville komme. Men han kom ikkje. Vi venta og venta, heilt til kl. 21:00. Då gav vi opp og gjekk heim."
Set inn komma der det trengst, og forklar reglane:
1. "Boka som eg las var spennande."
2. "Forfattaren J.K. Rowling som skreiv Harry Potter er britisk."
3. "Eg kjem viss det ikkje regnar."
4. "Då vi kom heim var det mørkt."
To moglege tolkingar:
a) "Boka som eg las, var spennande."
- NAUDSYNT leddsetning (spesifiserer kva bok)
- Komma KAN setjast framfor "var", men er valfritt
- Meining: Det var EI BESTEMT bok eg las, og ho var spennande
b) "Boka, som eg las, var spennande."
- INNSKOT (tilleggsinformasjon)
- Komma på begge sider av innskotet
- Meining: Boka (som vi allereie veit kva er), og som eg forresten las, var spennande
---
2. "Forfattaren J.K. Rowling som skreiv Harry Potter er britisk."
RETT: "Forfattaren J.K. Rowling, som skreiv Harry Potter, er britisk."
Forklaring:
- "som skreiv Harry Potter" er INNSKOT (tilleggsinformasjon)
- Vi veit allereie kven J.K. Rowling er
- Komma på begge sider av innskotet
---
3. "Eg kjem viss det ikkje regnar."
RETT: "Eg kjem, viss det ikkje regnar."
Forklaring:
- Komma framfor subjunksjon ("viss") som innleier leddsetning
- Leddsetninga kjem ETTER hovudsetninga
---
4. "Då vi kom heim var det mørkt."
RETT: "Då vi kom heim, var det mørkt." (komma tilrådd)
Forklaring:
- Leddsetninga ("Då vi kom heim") kjem FØRST
- Komma etter leddsetning som står først er valfritt, men tilrådd
- Hjelper lesaren å sjå strukturen i setninga
Set inn rett teiknsetjing i denne teksten.
Tekst: "Lise som alltid var punktleg kom for seint i dag Ho hadde sove for lenge Mora hennar spurde Kva skjedde Lise svarte Vekkjarklokka virka ikkje"
Analyser teiknsetjinga i eit tekstutdrag.
Finn eit avsnitt frå ei bok, avis eller nettartikkel (ca. 100 ord) og skriv det av.
Identifiser alle teiknsetjingsteikn i avsnittet og forklar kvifor kvart teikn er brukt.
Er det nokon teiknsetjingsval du er ueinig i eller usikker på? Forklar.
Skriv ein kort tekst (150-200 ord) der du medvite bruker minst seks ulike teiknsetjingsteikn. Marker kva teikn du har brukt og forklar kvifor.
Finn og rett kommafeila i desse setningane:
"Per, gjekk til skulen."
"Han kom heim og ho gjekk ut."
"Vi kjøpte eple, bananar, og appelsinar."
"Kari kom hit!"
Kva setning bruker kolon korrekt?
Vel rett teikn (kolon eller semikolon) og forklar kvifor:
"Ho skjøna endeleg _ dette var ikkje ein leik."
"Sola skein _ fuglane song."
"Ta med følgjande _ mat, drikke og klede."
Set inn all manglande teiknsetjing i denne teksten:
"Maria som var sytten år hadde ein draum Ho ville bli forfattar Mora hennar spurde Kvifor vil du det Maria svarte Fordi eg elskar å fortelje historier Kvar dag skreiv ho litt og til slutt hadde ho ei heil bok"
Kvifor har desse to setningane ulik tyding?
1. "Studentane som ikkje bestod, må ta eksamen på nytt."
2. "Studentane, som ikkje bestod, må ta eksamen på nytt."
Oppsummering av kapittel 8.5
Hovudpunkt:
- Teiknsetjing påverkar meining, rytme og leseforståing
- Komma markerer pausar og skil setningsledd - det finst mange reglar
- Komma blir sett framfor leddsetningar (fordi, viss, at, som) og ved oppramsing
- Kolon innleier forklaring, sitat eller liste; semikolon bind nært beslekta setningar
- Tankestrek og bindestrek har ulike funksjonar og lengder
Sentrale omgrep:
- Komma: Skiljeteikn som skil ledd i setninga
- Kolon: Innleier forklaring, sitat eller liste
- Semikolon: Bind sjølvstendige setningar som heng nært saman
- Tankestrek: Lang strek som markerer innklipp, pause eller omslag
- Bindestrek: Kort strek som bind ord saman
- Hermeteikn: Teikn rundt sitat og direkte tale
Tips for eksamen:
- Komma framfor "og" berre når det kjem ny setning med nytt subjekt
- Les setninga høgt - der du tek naturleg pause, kan det vere teikn
- Komma rundt innskotne ledd (på begge sider!)
- Hugs: Kolon etter fullstendig setning, liten bokstav etterpå med mindre det er eit eigennamn
- Aldri apostrof i norsk genitiv: "Pers bil", ikkje "Per's bil"
- 8.1 Setningsanalyse – Forstå setningsstruktur for rett kommabruk
- 8.3 Rettskriving bokmål – Kombiner med rettskriving
- 8.4 Rettskriving nynorsk – Teiknsetjing er lik på begge målformer
- 5.4 Skriveprosess og revisjon – Sjekk teiknsetjing i revisjon
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.