3.3 Samisk litteratur

Før skriftspråket blei innført, levde samisk kultur gjennom munnleg tradisjon. Forteljingane blei overleverte frå generasjon til generasjon og var ein viktig del av overlevinga til kulturen.

Typar munnlege forteljingar:

Muitalus (forteljing):
Kvardagsforteljingar om hendingar, ofte med eit poeng eller ein lærdom.

Máinnas (eventyr):
Eventyr med overnaturlege element, dyr som snakkar, og magiske hendingar.

Sáhka (legende):
Forteljingar som blir oppfatta som sanne, ofte med historisk forankring.

Stállu-forteljingar:
Forteljingar om stállu - ei trolliknande skikkelse som ofte blir lurt av samar.

Kjenneteikn ved munnleg tradisjon:
- Tilpassing til publikum og situasjon
- Gjentakingar og faste formlar
- Bruk av rytme og klang
- Naturen som sentral ramme
- Dyr og naturvesen med eigne personlegdommar

Rolla til forteljaren:
Forteljaren var hukommelsen til kulturen og hadde ansvar for å ta vare på og formidle kunnskapen vidare. Forteljarkunst var ein høgt verdsett ferdigheit.

Arven i dag:
Mange moderne samiske forfattarar hentar inspirasjon frå den munnlege tradisjonen, både i tema, forteljarteknikk og rytme.

Joiken er ein av dei eldste vokaltradisjonane i verda og ei unik samisk kunstform som kombinerer musikk, poesi og spiritualitet.

Kva er joik?
Joik er ikkje å syngje om noko, men å syngje noko fram. Ein joikar ein person, eit dyr, ein stad - ikkje berre skildrar, men framkallar essensen.

Typar joik:

Personjoik:
Kvar person har tradisjonelt sin eigen joik, ein musikalsk signatur som fangar vesenet til personen.

Dyrejoik:
Joik av dyr fangar karakteren og rørslene til dyret.

Landskapsjoik:
Joik av stader formidlar atmosfæren og betydninga til staden.

Kjenneteikn ved joiken:
- Ofte få ord, mange vokalar og stavingar utan direkte meining
- Rytmisk, gjentakande struktur
- Improvisasjon innanfor tradisjonelle rammer
- Emosjonell intensitet
- Nær forbindelse til natur og tradisjon

Joik som poesi:
Joiken har poetiske kvalitetar: rytme, klang, komprimert uttrykk, stemning. Han formidlar meining gjennom andre kanalar enn vanleg språk.

Historisk undertrykking:
Joiken blei lenge forboden og undertrykt av kyrkje og styresmakter. Dette gjer overlevinga og revitaliseringa av joiken ekstra betydningsfull.

Moderne joik:
I dag kombinerer artistar som Mari Boine, Sofia Jannok og Ella Marie Hætta Isaksen joik med moderne musikkformer og held tradisjonen levande.

Joik kan betraktast som ei form for munnleg litteratur - ei poetisk uttrykksform som formidlar meining gjennom andre verkemiddel enn vanleg tekst. Å "lese" joik krev ei anna tilnærming enn å lese ei bok.

Typar joik og funksjonane deira:

Personjoik (olmmošluohti):
- Kvar person har tradisjonelt sin eigen joik
- Joiken fangar vesenet til personen, ikkje utsjånaden
- Fungerer som eit lydportrett eller ein musikalsk signatur
- Å joike nokon er ei form for æresbevisning

Dyrejoik (eallitluohti):
- Fangar karakteren, rørslene og vesenet til dyret
- Reinjoik er særleg viktig i reindriftskulturen
- Ulvejoik, jervejoik, ørnejoik - kvart dyr har sin essens
- Viser respekt for dyret og plassen det har i verda

Landskapsjoik (eatnamalatluohti):
- Joik av fjell, elvar, vidder, spesielle stader
- Formidlar atmosfæren og betydninga til staden
- Kan vere knytt til familiehistorie og bruksrettar
- Landskapet som levande vesen, ikkje berre kulisse

Korleis joik skil seg frå vestleg song:

- Kva er konteksten (rituell, sosial, kunstnarleg)?
Joik i moderne musikk:
Mari Boine (f. 1956):
- Pioner i å kombinere joik med jazz, rock og verdsmusikk
- Politisk engasjert - bruker musikken til å fremje samiske rettar
- Albumet "Gula Gula" (1989) var gjennombrotet internasjonalt
- Viser at joik kan tale til eit globalt publikum

Sofia Jannok (f. 1982):

- Svensk-samisk artist frå Gällivare
- Blandar joik med pop, elektronika og visesong
- Syng om klimaendringar og naturvern
- Røysta til ein ny generasjon for samiske saker
Ella Marie Hætta Isaksen (f. 1998):

- Vokalist i bandet KEiiNO
- Representerte Noreg i Eurovision 2019
- Bringer joik til mainstream popmusikk
- Viser at tradisjon og modernitet kan møtast
Å "lese" joik - praktiske tips:

1. Lytt først utan å analysere - lat musikken verke
2. Legg merke til gjentakingar og variasjonar
3. Kjenn etter: Kva for stemning blir skapt i deg?
4. Les om konteksten: Kva handlar joiken om?
5. Lytt igjen med ny forståing

6. Samanlikn med andre joikar eller med moderne versjonar
Respekt og forståing:
Joik er heilag for mange samar. Nokre joikar er personlege og skal ikkje delast offentleg. Når vi studerer joik i skulen, gjer vi det med respekt for tradisjonen og forståing for at vi møter ein levande kultur.

Nils-Aslak Valkeapää, kjend under artistnamnet Áillohaš (som tyder "liten ørn"), blir rekna som far til den moderne samiske litteraturen og ein av dei viktigaste samiske kunstnarane gjennom tidene. Betydninga han har for samisk kultur kan samanliknast med betydninga Henrik Wergeland har for norsk nasjonalromantikk - han definerte ein heil kunsttradisjon.

Bakgrunn:
- Fødd i Enontekiö, Finland, i ein reindriftsfamilie
- Vaks opp med joik, reinflytting og samisk naturforståing
- Utdanna seg som lærar, men valde kunsten
- Sentral figur i den samiske politiske oppvakninga på 1970- og 80-talet

Multimediekunstnar - ein heilskapleg visjon:
Det som gjer Valkeapää unik, er korleis han kombinerte ulike kunstformer til eitt heilskapleg uttrykk:

- Joik: Han var ein meister i tradisjonell joik og fornya han
- Poesi: Komprimerte, biletsterke dikt inspirerte av rytmen til joiken
- Visuell kunst: Eigne fotografi og teikningar i bøkene
- Musikk: Samarbeidde med musikarar og komponistar
- Performance: Framsyningar der alle kunstformene smelta saman

Bøkene hans er ikkje berre tekstsamlingar - dei er kunstverk der tekst, bilete og kvite flater skaper ein heilskap. Ein "les" ei Valkeapää-bok like mykje med auga som med intellektet.

Viktige verk:

"Ruoktu váimmus" (1985) - "Hjertet mitt er herfra":
Diktsamling som kombinerer tekst og fotografi. Vann Nordisk Råds litteraturpris i 1991 - første samiske verk som fekk denne æra. Boka handlar om tilhøyrsle, røter og samisk identitet.

"Beaivi, Áhčážan" (1988) - "Solen, min far":
Monumentalt verk på over 500 sider som kombinerer poesi med fotografi av samisk natur og kultur. Ei kosmisk hylling til samisk identitet, der mennesket, reinen, sola og landskapet blir vovne saman.

Diktsamlingar:
- "Terveisiä Lapista" (1971) - "Hilsener fra Lappland"
- "Giđa ijat čuovgadat" (1974) - "Vårnatta er lys"
- "Ádjaga silbasuonat" (1981) - "Bestefars sølvårer"

Kjenneteikn ved diktinga til Valkeapää:
- Naturbilete som ber djupe meiningar
- Tradisjon og modernitet i samspel
- Visualitet - tekst og bilete som heilskap
- Kort, komprimert form inspirert av joik
- Kosmisk perspektiv - mennesket i naturen
- Politisk undertekst om samisk frigjering og rettar

Sitat frå "Ruoktu váimmus":
"Jeg tilhører vinden og vidda"

Denne korte linja samanfattar mykje av det kunstnarlege prosjektet til Valkeapää: mennesket som del av naturen, ikkje herre over han. Tilhøyrsle, ikkje eigarskap.

Politisk betydning:
Valkeapää var aktiv i samerørsla og brukte kunsten som politisk våpen. Han viste at samisk kultur ikkje var "primitiv" eller "utdøyande", men levande, moderne og verdifull. Han nekta å la majoritetssamfunnet definere kva samisk kultur kunne vere.

Arv og betydning:
Valkeapää viste at samisk kultur og litteratur har universell verdi og kan tale til lesarar over heile verda. Han løfta samisk kunstuttrykk inn i verdskunsten og inspirerte generasjonar av samiske kunstnarar. Når vi i dag har ein blomstrande samisk litteratur- og musikkscene, byggjer han på fundamentet Áillohaš la.

Tips for lesing:
Når du les Valkeapää, les sakte. Lat auga kvile på bileta. Kjenn rytmen i orda. Bøkene hans er meinte å opplevast, ikkje berre forståast.

I tillegg til Valkeapää var det fleire forfattarar som la grunnlaget for moderne samisk litteratur.

Laila Stien (f. 1946):
- Norsk-samisk forfattar frå Hammerfest
- Noveller og romanar om samisk kvardagsliv
- "Vekselsang" (1985) - novellesamling
- Skildrar møtet mellom samisk og norsk kultur
- Subtil, nøktern stil med djupe undertonar

Kirsti Paltto (f. 1947):
- Finsk-samisk forfattar
- Skrive over 30 bøker
- Romanar, noveller, barnebøker
- Historiske og samtidige samiske tema

Jovnna-Ánde Vest (Jon-Andreas Vest) (1948-2002):
- Lyrikar og forfattar
- "Čáhci čierru" (1976) - første moderne diktsamling på samisk
- Politisk og naturlyrisk poesi

Felles trekk:
- Skriv ofte på samisk (med omsetjingar)
- Tematiserer identitet og tilhøyrsle
- Naturen som sentral referanse
- Forhandlar forholdet mellom tradisjon og modernitet

Etter det banebrytande arbeidet til Valkeapää har ein ny generasjon samiske forfattarar vakse fram. Dei skriv om identitet, språk og tilhøyrsle i ein moderne røyndom, ofte med eitt bein i tradisjonen og eitt i samtida.

Sigbjørn Skåden (f. 1976):
- Samtidssamisk forfattar frå Tana
- Skriv på både nordsamisk og norsk
- Poet, romanforfattar og essayist
- Viktige verk:
- "Våke over dem som sover" (2014) - roman
- "Skuovvadivggažat" (2004) - diktsamling
- Dikt om språk, identitet og tilhøyrsle
- Tema: Identitet mellom to kulturar, språktap og attererobring, moderne samisk liv, klimaendringar i nord
- Poesien til Skåden er ofte personleg og politisk samstundes - han skriv om å vere same i dag, om å gjenvinne eit språk som nesten blei teke frå han, om å finne seg sjølv mellom kulturar

Rawdna Carita Eira (f. 1970):
- Lyrikar, dramatikar og joikar frå Kautokeino
- Eksperimentell og nyskapande kunstnar
- Viktige verk:
- "Jienastit jienaid" (2018) - diktsamling
- Teaterframsyningar og performance
- Tema: Joiktradisjon møter moderne poesi, kropp og landskap, kvinnelege erfaringar, samisk spiritualitet
- Kunsten hennar utforskar grensene mellom joik, poesi og performance. Ho spør: Kva kan samisk kunst vere i dag?

Synnøve Persen (f. 1950):
- Lyrikar og biletkunstnar frå Tana
- Ein av dei første kvinnelege samiske diktarane
- Skriv på nordsamisk
- Viktige verk:
- "Badjel geasseortnega" (2009) - diktsamling
- "Cuolmmas" (2006)
- Tema: Natur og menneske, kjønnsidentitet, samisk kvinneliv, spiritualitet og tradisjon
- Persen skaper bilete der naturen og mennesket speglar kvarandre, ofte med eit feministisk blikk på samisk kultur

Felles tema hos samtidsforfattarane:

1. Språkrevitalisering:
Mange skriv om å gjenvinne eit tapt eller truga språk. Fornorskinga tok språket frå mange familiar, og dagens forfattarar skriv om kampen for å få det tilbake.

2. Identitet mellom kulturar:
Kva vil det seie å vere same i dag? Må ein velje mellom samisk og norsk identitet? Samtidsforfattarane utforskar hybride identitetar og nektar forenklingar.

3. Natur under press:
Klimaendringar, vindkraftutbygging og naturinngrep trugar samiske område. Litteraturen blir eit rom for å bearbeide og protestere.

4. Arven etter kolonialismen:
Fornorskingspolitikken er ikkje berre historie - han lever vidare i skam, tap og sår. Litteraturen gir ord til det som lenge blei tagd i hel.

5. Tradisjon i ny drakt:
Korleis kan joik, forteljingar og samisk naturforståing leve vidare i ei digital tid? Samtidsforfattarane eksperimenterer med form og innhald.

Tips for vidare lesing:
Utforsk gjerne desse forfattarane sjølv. Mange av verka finst i norsk omsetjing.

1. Natur og kosmologi:
Naturen er ikkje kulisse, men deltakar. Mennesket er del av ein større heilskap der dyr, landskap og naturkrefter har eigenverdi og agens.

2. Identitet og tilhøyrsle:
- Kva vil det seie å vere same i dag?
- Forholdet mellom tradisjon og modernitet
- Språk som identitetsmarkør
- Hybrididentitet mellom samisk og norsk/skandinavisk

3. Kolonialisme og undertrykking:
- Fornorskingspolitikken og konsekvensane hans
- Tap av språk og kultur
- Motstand og overleving
- Dekolonisering og revitalisering

4. Reindrift og tradisjonelle næringar:
- Reindrifta som levemåte og identitet
- Truga av modernisering og arealinngrep
- Kunnskapsoverføring mellom generasjonar

5. Språk og tap:
- Kampen for å ta vare på samiske språk
- Skamma mange har kjent
- Attererobring av språket

6. Åndelegheit og tradisjon:
- Samisk naturforståing
- Forholdet til forfedrar og tradisjonar
- Kritikk av kristen misjonsverksemd

7. Moderne utfordringar:
- Klimaendringar i Arktis
- Vindkraft og naturinngrep
- Plassen til samisk ungdom i samtida

Litterær stil:
Samisk litteratur er ofte kjenneteikna av naturbilete, komprimert uttrykk, munnleg prega forteljingar, og ei veksling mellom det konkrete og det kosmiske.