3.5 Samiske språk og språkrettigheter
Lær om de samiske språkene, fornorskingspolitikken og språkrettighetene i Norge.
Noreg -- eit fleirspråkleg land
Når vi snakkar om norsk språk, tenkjer dei fleste på bokmål og nynorsk. Men Noreg har alltid vore eit fleirspråkleg land. Lenge før nordmenn kom til Skandinavia, budde samane her. Dei samiske språka har vore snakka i nordområda i tusenvis av år.
I tillegg til samisk har Noreg fleire andre minoritetsspråk: kvensk (finsk-relatert, i Nord-Noreg), romani (språket til romanifolket), romanes (språket til romfolket) og norsk teiknspråk.
I dette kapittelet skal vi sjå nærmare på dei samiske språka, den mørke historia til fornorskingspolitikken, og kva som blir gjort for å sikre språklege rettar i dag.
Nordsamisk
- Det største samiske språket, med ca. 20 000-25 000 talarar totalt (Noreg, Sverige, Finland)
- Blir snakka i Troms og Finnmark
- Har ei godt utvikla skriftnorm
- Blir brukt i media (NRK Sápmi), skule og offentleg forvaltning
Lulesamisk
- Ca. 500-2 000 talarar (Noreg og Sverige)
- Blir snakka i Nordland (Tysfjord-området) og Nord-Sverige
- Alvorleg truga språk
- Aktivt revitaliseringsarbeid pågår
Sørsamisk
- Ca. 500-600 talarar (Noreg og Sverige)
- Blir snakka i delar av Nordland, Trøndelag og Hedmark
- Svært truga -- UNESCO klassifiserer det som "alvorleg truga"
- Få barn lærer det som morsmål, men samiske barnehagar og språksenter arbeider for å snu trenden
Språkfamilie:
Dei samiske språka høyrer til den finsk-ugriske språkfamilien -- same familie som finsk, estisk og ungarsk. Dei er altså ikkje beslekta med norsk, som er eit germansk språk.
Samisk -- eit rikt og komplekst språk
Dei samiske språka har fascinerande trekk som skil dei frå norsk:
Mange ord for snø og rein
Samisk er kjent for det enorme ordforrådet sitt knytt til naturen, særleg snø og rein. Dette er ikkje tilfeldig -- det speglar ein kultur tett knytt til naturforholda.
Døme frå nordsamisk:
- seaŋaš -- kornsnø (grovkorna snø om våren)
- skávvi -- hard skare som ber
- vahca -- nysnø
- čierga -- hard snø der ein kan gå
- guoldu -- snø som fyk i vinden
For rein finst det hundrevis av ord som skildrar alder, kjønn, utsjånad og åtferd.
Grammatiske særtrekk
- Kasussystem: Nordsamisk har sju kasus (norsk har nesten ingen)
- Gradert staving: Konsonantane vekslar i lengd og kvalitet
- Ingen grammatisk kjønn: Samisk skil ikkje mellom han, ho og den
- Dualform: Samisk har ei eiga form for "vi to" (som er ulik frå "vi mange")
Fornorskingspolitikken -- Noregs mørke kapittel
Fornorskingspolitikken var det systematiske forsøket frå den norske staten på å tvinge samar (og kvenar) til å gi opp sine eigne språk og sin kultur og bli "norske". Denne politikken varte frå midten av 1800-talet til godt ut på 1960-talet.
Korleis gjekk fornorskinga føre seg?
I skulen:
- Samiske barn vart sende til internatskular der det var forbode å snakke samisk
- All undervisning gjekk føre seg på norsk
- Barn vart straffa for å snakke sitt eige morsmål
- Mange barn vart tekne frå familiane sine i ung alder
I samfunnet:
- Samisk språk og kultur vart aktivt motarbeidd
- For å kjøpe jord måtte ein kunne snakke og skrive norsk (Jordsalgsloven av 1902)
- Samiske stadnamn vart erstatta med norske
- Samisk klesdrakt og joik vart sedde ned på
I kyrkja:
- Prestar vart oppmoda til å bruke berre norsk
- Samisk vart fjerna frå gudstenester i mange område
Konsekvensar
- Mange samar skamma seg over språket sitt og slutta å snakke det
- Ein heil generasjon voks opp utan å lære samisk
- Språkkjeda vart broten -- besteforeldre kunne ikkje kommunisere med barnebarn
- Tap av kulturell kunnskap og identitet
- Psykiske skadeverknader som framleis blir merkte i dag
I 2018 oppnemnde Stortinget ein Sanningskommisjon og forsoningskommisjon for å granske fornorskingspolitikken overfor samar, kvenar og norskfinnar.
Kommisjonen la fram rapporten sin i 2023. Han dokumenterte:
- Omfattande overgrep mot samiske og kvenske barn i internatskular
- Systematisk undertrykking av språk og kultur
- Langvarige konsekvensar for helse, identitet og mellommenneskelege forhold
- At mange framleis ber på skam og sorg knytt til fornorskinga
Kommisjonen tilrådde mellom anna styrking av samisk og kvensk språkopplæring, betre helsetilbod og aktive forsoningstiltak.
Dette arbeidet viser at fornorskingspolitikken ikkje er fjern historie -- det er noko som framleis påverkar menneske i dag.
Vendepunktet -- kampen for samiske rettar
På 1970- og 1980-talet voks det fram ei sterk samisk rettsrørsle. Fleire hendingar var avgjerande:
Alta-saka (1979-1981)
Den norske staten planla å byggje ein stor vasskraftdam i Altaelva, noko som ville oversymje samisk beiteland og den kvenske bygda Masi. Samar og miljøvernarar gjekk saman i massive protestar:
- Svoltestreik framfor Stortinget
- Sivil ulydnad ved anleggsområdet
- Internasjonal merksemd
Dammen vart bygd, men Alta-saka vart eit vendepunkt. Den norske staten innsåg at rettane til samane måtte takast på alvor.
Resultat
- Sameloven (1987): Oppretta Sametinget
- Sametinget opna i 1989: Samanes eige folkevalde organ
- Grunnloven fekk i 1988 ein paragraf om samiske rettar (§108)
- ILO-konvensjon 169 (1990): Noreg ratifiserte urfolkskonvensjonen
- Samiske språk vart styrkte i lovverket gjennom sameloven
Språkrettar i dag
I dag har samiske språk ei sterkare juridisk stilling enn nokon gong, men utfordringane er framleis store.
Forvaltningsområdet for samisk språk
- Omfattar ei rekkje kommunar i Nord-Noreg og Trøndelag
- I desse kommunane er samisk og norsk likestilte språk
- Innbyggjarar har rett til å bruke samisk i kontakt med offentlege organ
- Kommunane skal ha skilting på begge språk
Samisk i skulen
- Samiske barn har rett til opplæring i og på samisk
- Alle elevar i Noreg har rett til å velje samisk som fag
- Det finst samiske barnehagar, grunnskular og vidaregåande skular
- Sámi allaskuvla (Samisk høgskule) i Kautokeino utdannar lærarar
Media
- NRK Sápmi sender nyheiter, underhaldning og kulturstoff på samisk
- Samisk i sosiale medium veks
- Samiske appar og digitale verktøy blir utvikla
Utfordringar
- Lærarmangel: Det er stor mangel på samiskspråklege lærarar
- Digitalisering: Samisk blir dårleg støtta av mange digitale verktøy
- Småspråkpress: Med så få talarar er språka sårbare
- Bysamane: Mange samar bur i byar der det er vanskeleg å bruke samisk dagleg
Visste du at fleire norske ord eigentleg kjem frå samisk?
| Samisk opphav | Norsk ord | Tyding |
|---|---|---|
| goahti | gamme | Samisk jordhytte |
| lávvu | lavvo | Teltkonstruksjon |
| gákti | kofte | Samisk drakt |
| luohti | joik | Samisk song |
| ráidu | raid/raide | Rekkje av rein |
| njoammil | nabb | Knagg |
Mange stadnamn i Nord-Noreg er samiske:
- Tromsø: Frå samisk "Romsa"
- Hammerfest: Frå samisk "Hámmárfeasta"
- Karasjok: Frå samisk "Kárášjohka" (krokete elv)
- Narvik: Truleg frå samisk
- Alta: Frå samisk "Áltá"
Desse lånorda og stadnamna viser at samisk kultur alltid har vore ein del av Noreg.
Språkrevitalisering -- å redde eit språk
Språkrevitalisering tyder å gjenopplive eit språk som er i ferd med å forsvinne. For dei samiske språka er dette eit pågåande og viktig arbeid.
Strategiar for revitalisering
Språkrede-metoden:
- Eldre som snakkar språket flytande, brukar tid saman med barn
- Barna lærer språket i ei naturleg, lekprega setting
- Brukt med suksess for sørsamisk og lulesamisk
Språksenter:
- Det finst samiske språksenter i mange kommunar
- Tilbyr språkkurs, kulturarrangement og materiell
- Viktig møteplass for språkbrukarar
Teknologi:
- Samisk tastatur på mobil og datamaskin
- Samiske staveprogram
- Appar for språklæring
- Det digitale innhaldet til NRK Sápmi
Resultat:
- For nordsamisk ser situasjonen relativt stabil ut
- For lule- og sørsamisk er situasjonen framleis alvorleg
- Unge samar viser aukande interesse for å lære seg språket
- Språkmedvit og stoltheit har auka monaleg
Samisk litteratur -- tekstar i omsetjing
Læreplanen (LK20) seier at elevar skal lese «tekstar i omsetjing frå samiske språk». Den samiske litterære tradisjonen er rik og gammal, med røter i munnleg forteljing og joik.
Joik -- samisk songtradisjon
Joik er ein av Europas eldste songtradisjonar. I motsetnad til vestleg song, der ein syng om noko, joikar ein noko eller nokon. Ein joikar ikkje om fjellet -- ein joikar fjellet. Joiken prøver å fange essensen av det den handlar om, anten det er ein person, eit dyr eller eit landskap.
Tradisjonelt har joiken vore munnleg -- han vart ikkje skriven ned. Under fornorskingspolitikken vart joiken aktivt undertrykt, og mange stader vart han forboden i skulen og kyrkja. I dag er joiken i ferd med å gjenvinne plassen sin som ei levande kunstform.
Nils-Aslak Valkeapää (1943-2001)
Nils-Aslak Valkeapää (samisk: Áillohaš) er den mest internasjonalt anerkjende samiske forfattaren og kunstnaren. Han var poet, musikar, joikar og biletkunstnar. I 1991 fekk han Nordisk råds litteraturpris for verket Beaivi, áhčážan (Solen, min far) -- eit monumentalt diktverk som kombinerer poesi med fotografi av samisk liv og natur.
Valkeapää skriv om reindrift, natur, identitet og tilhøyrsle. Poesien hans er ofte enkel i forma, men djup i sin forbindelse til landskap og årstider. Dikta hans minner om rytmen og gjentakingane i joiken.
Andre viktige samiske forfattarar
- Rauni Magga Lukkari (f. 1943) -- samisk poet frå Finland som skriv om kvinneliv, natur og samisk identitet
- Rawdna Carita Eira (f. 1970) -- nordsamisk poet og dramatikar, kjend for kraftfull og personleg lyrikk
- Sigbjørn Skåden (f. 1976) -- nordsamisk forfattar som skriv på norsk og samisk, blandar sjangrar og utforskar samisk identitet i moderne tid
- Niillas Holmberg (f. 1990) -- ung samisk poet og musikar frå Finland som kombinerer tradisjonell joik med moderne poesi
Samisk poesi -- kjenneteikn
Samisk poesi har nokre attkjennelege trekk:
- Naturbilete: Reinen, vidda, årstidene og landskapet er sentrale motiv
- Repetisjon og rytme: Påverka av den musikalske strukturen i joiken
- Heilskapleg natursyn: Mennesket er ein del av naturen, ikkje heva over han
- Identitet og tilhøyrsle: Mange dikt handlar om kva det vil seie å vere same i ei verd som har prøvd å usynleggjere samisk kultur
- Motstand og stoltheit: Litteraturen ber ofte i seg ein protest mot undertrykking og ei feiring av overleving
LK20 oppmodar deg til å lese tekstar omsette frå samiske språk. Her er nokre tips:
Bøker:
- Beaivi, áhčážan (Solen, min far) av Nils-Aslak Valkeapää -- dikt og fotografi
- Čáppa gánda ja stuora stállu -- samiske eventyr i omsetjing
- Dikt av Rawdna Carita Eira eller Sigbjørn Skåden
På nett:
- NRK Sápmi har artiklar og kulturstoff
- Davvi Girji er eit samisk forlag med mange utgivingar
Tips til analyse:
Når du les samisk litteratur, legg merke til korleis naturen blir brukt annleis enn i norsk lyrikk. I norsk romantikk er naturen ofte eit bilete på menneskelege kjensler. I samisk poesi er naturen ikkje berre eit bilete -- han er verkelegheit og heim.
Samisk er ikkje det einaste minoritetsspråket i Noreg. Språklova anerkjenner fleire:
- Kvensk: Blir snakka av kvenar/norskfinnar i Nord-Noreg. Nært beslekta med finsk. Fekk status som eige språk (ikkje berre finsk dialekt) i 2005.
- Romani: Blir snakka av romanifolket/taterane. Eit indoeuropeisk språk med røter i India.
- Romanes: Blir snakka av romfolket. Også eit indoeuropeisk språk med opphav i India.
- Norsk teiknspråk: Anerkjent som fullverdig språk i språklova av 2022.
Alle desse gruppene har opplevd diskriminering og undertrykking av språka og kulturen sin.
Oppsummering
Dei samiske språka:
- Tre samiske språk blir snakka i Noreg: nordsamisk, lulesamisk og sørsamisk
- Høyrer til den finsk-ugriske språkfamilien
- Rike ordforråd for natur, snø og rein
Fornorskingspolitikken:
- Systematisk undertrykking av samisk språk og kultur frå ca. 1850-1960-talet
- Forbod mot samisk i skulen, tvangsinternat, tap av identitet
- Konsekvensane blir framleis merkte
Vendepunktet:
- Alta-saka (1979-81) førte til auka medvit
- Sametinget oppretta 1989
- Samiske rettar inn i Grunnloven
I dag:
- Samisk er likestilt med norsk i forvaltningsområdet
- Rett til samiskopplæring i skulen
- Språkrevitalisering pågår, men utfordringane er store
- Sanningskommisjonen og forsoningskommisjonen (2023) dokumenterte overgrep
Samleoppgåver
Kunnskap om samiske språk og rettar:
Kva tre samiske språk blir snakka i Noreg, og kva er det største?
Kva språkfamilie høyrer dei samiske språka til?
Kva innebar fornorskingspolitikken for samiske barn?
Fornorskingspolitikken:
Kvifor trur du den norske staten ønskte å fornorske samane? Kva var motivasjonen?
Kva langsiktige konsekvensar har fornorskingspolitikken hatt for samiske samfunn?
Sanningskommisjonen og forsoningskommisjonen la fram rapporten sin i 2023. Kvifor er det viktig å granske det som skjedde?
Språkrevitalisering:
Kva er "språkrede-metoden", og kvifor er han effektiv?
Kva utfordringar møter dei som jobbar med å revitalisere samiske språk? Nemn minst tre.
Kan eit språk med berre 500 talarar overleve? Kva skal til? Diskuter med utgangspunkt i sørsamisk.
Språkhaldningar og mangfald:
Kvifor er det viktig å bevare språkleg mangfald? Gi minst tre grunnar.
Nokre meiner at det er bortkasta å bruke ressursar på å bevare språk med svært få talarar. Kva tenkjer du?
Kreativ oppgåve: Førestill deg at du er eit samisk barn på 1950-talet som nettopp har kome til ein internatskule. Skriv eit dagbokinnlegg (150-250 ord) der du skildrar opplevinga av å ikkje få snakke ditt eige språk.
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.