3.1 Norrønt språk og litteratur

Det norrøne språket

Norrønt var fellesspråket i Skandinavia frå omtrent 700 til 1350. Det er opphavet til alle dei moderne skandinaviske språka -- norsk, svensk, dansk, islandsk og færøysk. I dag er det islandsk som liknar mest på norrønt, fordi Island var isolert og språket forandra seg lite der.

Før latinske bokstavar vart tekne i bruk, skreiv nordbuane med runer. Runene hadde rette linjer og få bøygde former, noko som gjorde dei lette å riste inn i tre, bein og stein. Det eldste runesamfunnet vi kjenner er futharken, oppkalla etter dei seks første runene: F-U-Th-A-R-K.

Dei eldste runeinnskriftene i Skandinavia er frå rundt 200-talet, medan dei lengste og mest komplekse norrøne tekstane vart skrivne ned på 1200-talet på Island. Det var munkane som først byrja å skrive norrønt med latinske bokstavar, og det er takka vere dei at vi i dag kan lese sagaer og eddadikt.

I kapittel 5.1 i Norsk 8 (Norrøn litteratur) fekk du ei innføring i eddadikt, sagaer og norrøn mytologi, inkludert Hávamál og dei viktigaste gudane. Her i 9. klasse går vi djupare: du lærer om det norrøne språket og runene, den avanserte skaldekunsten med kenningar, sagastilen i detalj, og korleis norrønt er opphavet til alle moderne skandinaviske språk. Du vil også lese og tolke norrøne tekstar på originalspråket.

Kenningar -- det poetiske språket i vikingtida

Ein kenning er ei poetisk omskriving som bruker to eller fleire ord i staden for eitt. Kenningane var eit sentralt verkemiddel i skaldediktninga og viser det rike biletspråket i den norrøne kulturen.

Døme på kenningar

Eddadiktinga -- forteljingane om gudane og heltane

Den poetiske Edda (også kalla Den eldre Edda) er ei samling norrøne dikt som vart skrivne ned på Island rundt 1270, men som er mykje eldre. Dikta handlar om gudar, heltar og skapinga av verda.

Utdrag frå Voluspå (Volvens spådom)

Diktet byrjar med at ei volve (spåkvinne) fortel Odin om skapinga av verda:

> År var i aldri / da Yme levde,
> var ikkje sand / ikkje sjø, ikkje svale bølgjer;
> jord fanst ikkje / og ikkje opphimmel,
> gap var ginnunga / og gras ingenstad.

Her høyrer vi om Ginnungagap -- det store, gapande tomrommet som fanst før verda vart skapt. Frå det varme Muspelheim i sør og det kalde Niflheim i nord oppstod isen som smelta og danna urjotnen Yme, det første levande vesenet.

Sagastilen -- å fortelje utan å kommentere

Sagaene har ein heilt annan stil enn Eddadikta. Der Eddaen er poetisk og mytisk, er sagaene nøkterne og saklege. Sagaforfattaren kommenterer sjeldan hendingane -- lesaren må sjølv tolke kva som skjer.

*Døme frå Njåls saga:
> Gunnar snudde seg og sa: «Vakkert er liene, så vakre har dei aldri syntest meg, bleike åkrar og slegne tun. Eg vil ride heim att og ikkje fare.»*

Denne korte scena er eitt av dei mest berømte augneblinkane i norrøn litteratur. Gunnar nektar å dra i eksil og vel å bli -- ei avgjerd som vil koste han livet.

Den norrøne gudeverda

Vikingane hadde eit rikt mytologisk univers med mange gudar, jotnar og overnaturlege vesen. Gudane budde i Åsgard, menneska i Midgard, og jotnane i Jotunheimen. Alt var knytt saman av Yggdrasil, verdstreet.

Dei viktigaste gudane

Odin -- Allfaderen
- Visdomsgud, krigsgud og magikar
- Ofra det eine auget i Mimes brønn for å få visdom
- Hengde seg i Yggdrasil i ni dagar for å finne runene
- Hadde to ramnar (Hugin og Munin) som flaug over verda

Tor -- Tordenguden
- Den sterkaste av gudane, vernar av menneska
- Hammaren Mjølner var det viktigaste våpenet hans
- Var den mest populære guden blant vanlege folk
- Kjempa stadig mot jotnane

Frøya -- Kjærleiksgudinna
- Gudinna for kjærleik, fruktbarheit og lagnad
- Styrte over Folkvang, dit halvparten av dei falne krigarane kom
- Var også knytt til magi og sejd (ein type spådomskunst)

Loke -- Luringen
- Halvgud, halvjotun -- ein grenseskikkelse
- Skapte både gode og vonde ting for gudane
- Far til Fenrisulven, Midgardsormen og Hel
- Handlingane hans utløyste til slutt Ragnarok

Balder -- Den lyse guden
- Son av Odin, elska av alle
- Døden hans, forårsaka av Lokes list, er eit vendepunkt i mytologien
- Skulle vende tilbake etter Ragnarok

1. Fimbulvinter: Tre år med uavbroten vinter
2. Krig og moralsk forfall blant menneska
3. Ulven Fenris slukar sola
4. Midgardsormen stig opp frå havet
5. Gudane kjempar sitt siste slag mot jotnane
6. Odin blir sluka av Fenris. Tor drep Midgardsormen, men døyr av gifta
7. Verda brenn i flammane til Surt og søkk i havet
8. Ei ny verd stig opp -- grønare og vakrare
9. Balder vender tilbake frå dødsriket
10. To menneske, Liv og Livtrase, overlever og startar menneskeheita på nytt

Denne syklusen -- øydelegging følgd av atterføding -- er noko av det mest fascinerande ved norrøn tru. Det viser eit verdssyn der slutten alltid er ein byrjing.

Oppsummering

Norrønt språk:
- Fellesspråket i Skandinavia ca. 700-1350
- Skrive med runer, seinare latinske bokstavar
- Opphavet til alle moderne skandinaviske språk

Norrøn litteratur:
- Eddadikt: Gude- og heltedikt med allitterasjon og faste verseformer
- Sagaer: Nøktern prosa om historiske og fiktive hendingar
- Skaldedikt: Avansert poesi med kenningar

Norrøn gudeverd:
- Odin, Tor, Frøya, Loke og mange andre gudar
- Yggdrasil bind dei ni verdene saman
- Ragnarok: Undergangen og atterfødinga til verda

Arven:
- Mange norske ord, stadnamn og tradisjonar stammar frå norrøn tid
- Den norrøne litteraturen er blant dei eldste og mest innflytelsesrike i verda

Samleoppgåver