7.4 Elektroniske instrumenter og synther

Elektroniske instrument og synthar

Elektroniske instrument har revolusjonert musikken. Frå dei første eksperimenta med elektronisk lyd på 1950-talet til dagens databaserte synthar har desse instrumenta opna for lydar og uttrykk som akustiske instrument aldri kunne skape.

Synthesizarar finst i nesten all moderne musikk – frå popmusikk og EDM til filmmusikk, hip-hop og ambient. Sjølv musikk som høyrest «naturleg» ut brukar ofte elektroniske instrument i bakgrunnen. Trommemaskiner la grunnlaget for hip-hop, house og techno, og har blitt like viktige som akustiske trommer i populærmusikken.

I dette kapittelet skal vi lære om korleis synthesizarar og trommemaskiner fungerer, kva oscillatorar, filter og enveloper gjer, og korleis du kan bruke desse verktøya til å skape dine eigne lydar.

Kort historie om elektroniske instrument

Elektroniske instrument har ei fascinerande historie:

Theremin (1920): Eit av dei tidlegaste elektroniske instrumenta, oppfunne av Leon Theremin. Det blir spelt utan fysisk berøring – du rører hendene nær to antenner for å styre tonehøgd og volum. Thereminen er kjend frå science fiction-filmar.

Hammond-orgel (1935): Eit elektromekanisk orgel som vart svært populært i jazz, blues og rock. Lyden av ein Hammond gjennom ein Leslie-høgtalar er ikonisk.

Moog-synthesizar (1964): Robert Moog utvikla den første praktisk brukbare analoge synthesizaren. Han vart brukt av artistar som Wendy Carlos, Kraftwerk og mange andre pionerar.

Roland TR-808 og TR-909 (1980–1984): Trommemaskiner som definerte lyden av hip-hop, house og techno. 808-bassen og 909-hihat er blant dei mest gjenkjennelege lydane i populærmusikken.

Digitale synthar (1980-talet): Yamaha DX7 introduserte FM-syntese og vart tiårets bestseljande synth. Digitale synthar kunne skape lydar analoge synthar ikkje klarte.

Software-synthar (2000-talet): I dag kan ein laptop gjere alt eit romfullt av synthar kunne gjere før. Software-synthar som Serum, Massive og Omnisphere blir brukte i nesten all moderne produksjon.

Oscillatoren – kjelda til lyden

Oscillatoren er hjartet i ein synthesizar. Han genererer ei grunnleggjande lydbølgje som deretter blir forma av filter og enveloper.

Dei vanlegaste bølgjeformene er:

Sinusbølgje: Den reinaste lyden – berre éin frekvens utan overtonar. Høyrest ut som ein rein tone, nesten som ei fløyte. Blir brukt som grunnlag for bass og sub-bass.

Firkantbølgje (Square wave): Inneheld berre oddetalsovertonar og gir ein hol, woody lyd. Minner om ein klarinett. Mykje brukt i chiptune-musikk og retro-lydar.

Sagbølgje (Sawtooth wave): Inneheld alle overtonar og gir ein rik, skarp lyd. Er det vanlegaste utgangspunktet for synth-lydar som leads, pads og brass-lydar.

Triangelbølgje: Liknar sinusbølgja, men med nokre oddetalsovertonar som gir ein litt meir «karakterfull» lyd. Blir brukt for mjukare synth-lydar.

Støy (Noise): Tilfeldig lyd utan bestemt tonehøgd. Blir brukt for perkusive effektar, vindlydar og som element i snaretrommer.

Dei fleste synthar har to eller fleire oscillatorar som kan kombinerast for å skape meir komplekse lydar. Ved å stemme oscillatorane litt forskjellig frå kvarandre skaper du ein tjukkare, rikare lyd.

Filteret – forme lyden

Filteret er skulptørverktøyet til synthen. Det formar lyden ved å fjerne bestemte frekvensområde.

Dei vanlegaste filtertypane er:

Lågpassfilter (Low-pass filter / LPF): Slepp gjennom låge frekvensar og fjernar høge. Det mest brukte filteret i synthar. Ved å skru ned cutoff-frekvensen blir lyden mørkare og dumpare. Ved å opne han opp igjen kjem lyse overtonar tilbake. Den klassiske «filter-sweep»-lyden du høyrer i EDM er nettopp dette.

Høgpassfilter (High-pass filter / HPF): Det motsette – slepp gjennom høge frekvensar og fjernar låge. Blir brukt for å gjere lydar tynnare og fjerne unødvendig bass.

Bandpassfilter (Band-pass filter): Slepp gjennom eit bestemt frekvensband og fjernar alt over og under. Gir ein nasal, telefon-aktig kvalitet. Blir brukt for spesialeffektar og for å framheve bestemte frekvensområde.

Resonans er ein viktig parameter på filteret. Han forsterkar frekvensane rundt cutoff-punktet, og gir ein markant, nesten syngjande kvalitet. Høg resonans skaper den klassiske «wah»-lyden. Ved svært høg resonans kan filteret byrje å oscillere og skape sin eigen tone.

Envelope (ADSR) – forma til lyden over tid

Envelopen styrer korleis ein lyd utviklar seg over tid – frå du trykkjer ned ein tangent til du slepp han. Den vanlegaste envelope-typen blir kalla ADSR:

A – Attack: Kor lang tid det tek frå du trykkjer tangenten til lyden når full styrke. Kort attack = lyden startar brått (perkusivt). Lang attack = lyden fadar gradvis inn.

D – Decay: Tida frå lyden når full styrke til han fell ned til sustain-nivået.

S – Sustain: Nivået lyden held seg på så lenge du held tangenten nede. Merk: sustain er eit nivå, ikkje ei tid.

R – Release: Tida det tek for lyden å fade ut etter at du slepp tangenten.

Envelopen kan styre volum (VCA envelope), filter-cutoff (filter envelope) eller andre parametrar. Til dømes: ein pad med lang attack og lang release fadar mjukt inn og ut. Eit perkusivt plukk har kort attack, kort decay, null sustain og kort release.

Oppsummering

Elektroniske instrument har revolusjonert musikkproduksjon. Synthesizaren genererer lyd gjennom oscillatorar som produserer grunnleggjande bølgjeformer: sinus, sagtann, firkant og trekant. Filter formar lyden ved å fjerne frekvensar – lågpassfilteret er det mest brukte. ADSR-envelopen styrer korleis lyden utviklar seg over tid.

Trommemaskiner som Roland TR-808 og TR-909 la grunnlaget for hip-hop, house og techno med dei unike elektroniske trommelydane sine. I dag finst dei fleste synthar og trommemaskiner som programvare i DAW-en.

Forståing av oscillatorar, filter og enveloper gir deg verktøya til å skape eigne lydar frå botnen av – ei kreativ kraft som er unik for elektronisk musikk.