3.3 Musikalske revolusjoner – punk, new wave, hip-hop

Musikalske revolusjonar -- punk, new wave, hip-hop

Nokre gonger forandrar ny musikk ikkje berre lydbiletet, men heile kulturen. Punk, new wave og hip-hop er tre musikalske rørsler som oppstod som opprør mot det etablerte -- og som alle vart verdsomspennande fenomen. Felles for dei er at dei vart skapte av unge menneske som kjende seg utanfor og som brukte musikk til å uttrykkje frustrasjon, identitet og kreativitet.

I dette kapittelet skal vi sjå på korleis desse tre revolusjonane oppstod, kva som kjenneteiknar dei musikalsk og kulturelt, og kvifor dei framleis påverkar musikken vi lyttar til i dag.

Punk (ca. 1975--1980)

Punk oppstod nesten samtidig i New York og London midt på 1970-talet. I New York samla band seg rundt klubben CBGB i Bowery-distriktet. Ramones spelte korte, raske låtar med berre tre akkordar og tekstlinjer som «Hey ho, let's go!». Patti Smith blanda poesi med rå rock. Television og Blondie var òg del av denne scena.

I London var punken tettare knytt til arbeidarklassen sin frustrasjon over arbeidsløyse og sosial ulikskap. Sex Pistols, med vokalist Johnny Rotten, provoserte heile det britiske samfunnet med låtar som «Anarchy in the U.K.» (1976) og «God Save the Queen» (1977), som vart gitt ut under dronninga sitt jubileum. The Clash kombinerte punk med reggae, ska og politisk medvit -- albumet London Calling (1979) blir rekna som eit av dei beste i rockhistoria.

Musikalsk blir punk kjenneteikna av:
- Rå, forenkla lyd: Få akkordar, kort varigheit (ofte under 3 minutt)
- Raskt tempo og aggressiv energi
- DIY-haldning (Do It Yourself): Du treng ikkje vere virtuos for å lage musikk
- Provoserande tekstar om politikk, opprør og kvardagsliv
- Anti-kommersialisme: Motstand mot musikkbransjen

Det viktigaste bidraget til punken var kanskje ikkje sjølve musikken, men haldninga: kven som helst kan starte eit band. Denne DIY-filosofien inspirerte tusenvis av unge til å gripe eit instrument og uttrykkje seg, uavhengig av teknisk ferdigheitsnivå.

New wave (ca. 1978--1985)

New wave voks ut av punk, men var meir eksperimentell og kunstnarisk. Der punken var rå og enkel, var new wave meir sofistikert -- han tok energien i punken og blanda han med synthesizarar, artpop og visuell estetikk.

Band som Talking Heads (med frontfigur David Byrne) kombinerte punk med funk, afrikanske rytmar og intellektuell humor. Depeche Mode og New Order brukte synthesizarar og trommemaskiner for å skape ein ny, elektronisk poplyd. The Cure og Siouxsie and the Banshees utvikla ein mørkare variant kalla goth eller post-punk, med melankolske tekstar og ein dramatisk estetikk.

Blondie med Debbie Harry beveigde seg frå punk til new wave og disco, og scora verdshits med «Heart of Glass» (1979) og «Rapture» (1981) -- den sistnemnde var ein av dei første hitlåtane med rap. Duran Duran vart symbolet på den glamorøse, videovenlege sida av new wave.

New wave si forbinding med MTV, som vart lansert i 1981, var avgjerande. Musikkvideoen vart like viktig som sjølve musikken, og band med visuell appell fekk eit enormt forsprang. «Video Killed the Radio Star» av The Buggles var det første klippet som vart vist på MTV -- eit profetisk val.

Musikalsk blir new wave kjenneteikna av:
- Bruk av synthesizarar og trommemaskiner
- Fokus på melodi og hooks
- Visuell estetikk og musikkvideoar
- Eksperimentering med ulike sjangrar
- Ei blanding av energien i punken og sofistikeringa i artpopen

Hip-hop (frå ca. 1973)

Hip-hop oppstod i South Bronx i New York på byrjinga av 1970-talet, i eit av USAs fattigaste nabolag. Afroamerikanske og latinamerikanske ungdommar skapte ein heilt ny kultur med fire element: rapping (MCing), DJing, breakdance og graffiti.

DJ Kool Herc (Clive Campbell), ein jamaicansk-amerikanar, blir rekna som hip-hopen sin far. På festar i Bronx i 1973 byrja han å isolere dei rytmiske «breaka» i funk- og soullåtar ved å bruke to platespelarar. Dansarane som dansa til desse breaka vart kalla «b-boys» og «b-girls» (breakdansarar). Etter kvart byrja MC-ar å rappe over beaten.

Grandmaster Flash utvikla DJ-teknikkar som scratching, og «The Message» (1982) av Grandmaster Flash and the Furious Five var ein av dei første rap-låtane med sosialt medvite innhald: «Don't push me, 'cause I'm close to the edge.» Run-DMC braut hip-hop til mainstream med «Walk This Way» (1986), eit samarbeid med rockebandet Aerosmith.

Mot slutten av 1980-talet vart Public Enemy kjent for politisk medvite rap med intenst lydbilete. N.W.A frå Compton, Los Angeles, skapte gangsta rap -- ein kontroversiell, men innverknadsrik stil som skildra livet i fattige, kriminalitetsutsette nabolag.

På 1990-talet eksploderte hip-hop kommersielt. Tupac Shakur og The Notorious B.I.G. (Biggie) representerte høvesvis vestkyst- og austkyst-hip-hop, og rivaliseringa mellom dei dominerte mediebiletet. Begge vart drepne i skytetragediar -- Tupac i 1996 og Biggie i 1997.

I dag er hip-hop den mest lytta musikksjangeren i verda. Artistar som Kendrick Lamar, Jay-Z og Drake har vist at sjangeren rommar alt frå djup samfunnskritikk til fest og feiring.

Oppsummering

Punk, new wave og hip-hop er tre musikalske revolusjonar som oppstod som subkulturar blant unge menneske utanfor mainstream-samfunnet. Punken (ca. 1975--1980) braut ein rå, forenkla lyd og ei DIY-haldning som sa at kven som helst kan lage musikk. Sex Pistols og The Clash var sentrale band.

New wave (ca. 1978--1985) voks ut av punk, men var meir eksperimentell og visuell. Med synthesizarar, musikkvideoar og MTV vart new wave ei bru mellom punk og pop. Talking Heads, Depeche Mode og Blondie var viktige artistar.

Hip-hop oppstod i South Bronx i 1973 og byggjer på fire element: rapping, DJing, breakdance og graffiti. Frå DJ Kool Herc sine blokk-festar voks hip-hop til å bli den mest lytta sjangeren i verda. Alle tre rørslene viser korleis musikk kan vere eit kraftfullt verktøy for identitet, protest og kreativitet.