3.1 Jazz – fra New Orleans til moderne
Lær om jazzens utvikling fra ragtime til fusion.
Jazz -- frå New Orleans til moderne
Jazz er ei av dei mest innverknadsrike musikkformene som nokon gong har oppstått. Han vart fødd i New Orleans på byrjinga av 1900-talet, i eit smeltepunkt av afroamerikansk kultur, blues, ragtime og europeisk harmoni. Sidan den gong har jazzen stadig fornya seg -- frå dei livlege gatene i New Orleans til swingorkester, intellektuell bebop, avkjølt cool jazz og grenselaus fusjon.
I dette kapittelet skal vi følgje jazzen si utvikling gjennom 1900-talet og lære om dei viktigaste stilartane, artistane og dei musikalske trekka som gjer jazz til ei unik kunstform. Vi skal sjå korleis jazzen ikkje berre var musikk, men òg eit uttrykk for afroamerikansk identitet og kamp for likestilling.
New Orleans-jazz (ca. 1900--1930)
New Orleans i Louisiana var ein unik by ved byrjinga av 1900-talet. Her møttest afroamerikansk, kreolsk, europeisk og karibisk kultur. I bydelen Storyville spelte musikarar i klubbar og på gata, og her vart jazzen fødd.
New Orleans-jazz, òg kalla tradisjonell jazz eller dixieland, hadde ei typisk besetning: kornett (eller trompet), klarinett, trombone, piano, banjo, kontrabass og trommer. Musikarane spelte saman i det som blir kalla kollektiv improvisasjon -- alle improviserte samtidig, men lytta til kvarandre slik at det vart ein samanhengande heilskap.
Louis Armstrong (1901--1971) er den viktigaste pioneren frå denne perioden. Han voks opp fattig i New Orleans og lærte å spele kornett på eit barneheim. Armstrong revolusjonerte jazzen med sitt virtuose trompetspel og si unike stemme. Med gruppa Hot Five og Hot Seven spelte han inn plater som «West End Blues» (1928) og «What a Wonderful World» (1967), som blir rekna blant dei viktigaste jazzinnspelingane i historia. Armstrong viste at ein einskild solist kunne stå i sentrum -- og dermed bana han veg for jazzen si utvikling mot solistisk improvisasjon.
Andre viktige New Orleans-musikarar var kornettisten Buddy Bolden, som mange reknar som jazzen sin «far», klarinettisten Sidney Bechet og pianisten Jelly Roll Morton, som var blant dei første til å skrive ned jazzarrangement.
Kva gjer «West End Blues» (1928) til ein milepæl i jazzhistoria?
«West End Blues» opnar med ein uakkompagnert trompetintroduksjon (kadens) der Armstrong viser ein teknisk briljans og musikalsk kjensle som var eineståande for si tid. Innspelinga viste at jazz kunne vere seriøs kunst, ikkje berre underhaldningsmusikk. Armstrong brukte heile registeret til trompeten, spelte med ein varm, uttrykksfull tone og demonstrerte at ein einskild solist kunne bere eit heilt musikkstykke. Denne innspelinga inspirerte generasjonar av jazzmusikarar og blir rekna som eit vendepunkt der jazz gjekk frå kollektiv til solistisk improvisasjon.
I kva by oppstod jazzen?
Swingtida (ca. 1930--1945)
På 1930-talet voks jazzen til å bli USAs mest populære musikk. Store danseorkester, kalla storband eller big bands, spelte swingmusikk som fekk folk til å danse. Swingtida var jazzen si glanstid som populærmusikk.
Eit storband hadde typisk 15--20 musikarar, organiserte i seksjonar: saksofonrekkje, trompetrekkje, trombonerekkje og komp (piano, bass, gitar, trommer). Musikken var arrangert, men med rom for soloar. Swing som rytmisk kvalitet tyder at åttandedelane blir spelte med ei «hoppande» kjensle -- den første noten litt lengre enn den andre -- som gir musikken eit karakteristisk driv.
Duke Ellington (1899--1974) var ein av dei største jazzkomponistane og bandleiarane gjennom tidene. Orkesteret hans spelte fast på Cotton Club i Harlem, New York, og Ellington skreiv tusenvis av komposisjonar, frå korte swinglåtar som «It Don't Mean a Thing (If It Ain't Got That Swing)» (1931) til lange suitar som «Black, Brown and Beige» (1943). Ellington handsama orkesteret som eit instrument og skreiv for dei einskilde musikarane sine unike klangfargar.
Count Basie leidde eit orkester kjent for sin avslappa, riffbaserte swing. Benny Goodman vart kalla «The King of Swing» og var ein av dei første som hadde rasemessig blanda band. Vokalisten Ella Fitzgerald vart kjend for si reine stemme og si evne til scat-song -- improvisert song med nonsensstavingar.
Kva kjenneteiknar swingrytmen?
Bebop (ca. 1940--1955)
På byrjinga av 1940-talet ønskte unge jazzmusikarar å frigjere seg frå storbanda si kommersielle dansemusikk. Dei utvikla ein ny, meir kompleks stil kalla bebop. Bebop var ikkje dansemusikk -- det var lyttemusikk som kravde merksemd og musikalsk kunnskap.
Bebop blir kjenneteikna av raske tempo, komplekse akkordrekkjer, virtuose soloar og små grupper (kvintett eller kvartett). Melodiane var ofte intrikate og vanskelege å synge med på. Musikarane improviserte over avanserte harmoniske strukturar og brukte dissonans (spenningsfylte klangar) som verkemiddel.
Charlie Parker (1920--1955), kalla «Bird», var den fremste saksofonisten i bebopen. Dei raske, intrikate soloane hans over låtar som «Ko-Ko» (1945) og «Ornithology» (1946) sette ein ny standard for jazzimprovisasjon. Parker hadde ein tragisk livsskjebne prega av rusmisbruk og døydde berre 34 år gammal.
Dizzy Gillespie (1917--1993) var ein briljant trompetist som saman med Parker forma bebopen. Han var kjend for dei oppblåste kinna sine og den oppoverbøygde trompeten sin, men òg for å innlemme afro-kubanske rytmar i jazzen. Thelonious Monk (1917--1982) var ein original pianist og komponist kjend for dei kantete melodiane sine og uventa harmoniar, med låtar som «Round Midnight» og «Straight, No Chaser».
Cool jazz og fusjon (1950-talet og framover)
Som ein reaksjon på intensiteten i bebopen utvikla cool jazz seg på 1950-talet. Cool jazz var rolegare, meir tilbakelena og luftig. Trompetisten Miles Davis var sentral med albumet Birth of the Cool (1957). Pianisten Dave Brubeck nådde eit stort publikum med «Take Five» (1959), spelt i den uvanlege femfjerdedelstakta. Saksofonisten Stan Getz braut bossa nova inn i jazzen med albumet Getz/Gilberto (1964).
Miles Davis heldt fram med å fornye jazzen gjennom heile karrieren. Med albumet Kind of Blue (1959) introduserte han modal jazz, der improvisasjonen blir basert på skalaer (modi) i staden for akkordrekkjer. Kind of Blue er det mestseljande jazzalbumet gjennom tidene og blir rekna som eit av dei viktigaste musikkalbuma i historia.
Mot slutten av 1960-talet smelta Miles Davis jazz saman med rock og funk på albuma Bitches Brew (1970) og In a Silent Way (1969). Dette vart starten på jazzfusjon (eller jazzrock) -- ein sjanger som kombinerte improvisasjonen i jazzen med energien i rock og elektriske instrument. Band som Weather Report, Herbie Hancocks Headhunters og Return to Forever med Chick Corea utvikla fusjonen vidare.
I dag lever jazzen vidare i mange former. Artistar som Kamasi Washington, Robert Glasper og Esperanza Spalding blandar jazz med hip-hop, soul og R&B, og viser at jazzen framleis er ei levande, skapande kunstform.
Kvifor er albumet Kind of Blue (1959) så viktig i jazzhistoria?
Kind of Blue introduserte modal jazz, der musikarane improviserer over skalaer i staden for kompliserte akkordrekkjer. Dette gav solistane meir fridom til å utforske melodiske idear. Albumet vart spelt inn med berre minimal førebuing -- Miles Davis gav musikarane enkle skisser og lét dei improvisere fritt. Resultatet vart musikk som er både tilgjengeleg og djup. Med musikarar som John Coltrane og Bill Evans er det det mestseljande jazzalbumet nokon gong (over 5 millionar selde eksemplar) og blir rekna som ein milepæl i all musikkhistorie.
Kva jazzstil blir kjenneteikna av raske tempo, komplekse akkordrekkjer og virtuose soloar i små grupper?
Forklar med eigne ord kva improvisasjon er i jazz, og kvifor det er så viktig for sjangeren.
Lag ei tidslinje over jazzen si utvikling med minst fire stilperiodar. For kvar stil, skriv tidsperiode, viktigaste kjenneteikn og minst éin sentral artist.
Diskuter: Jazz oppstod i det afroamerikanske miljøet i ei tid med raseskiljepolitikk i USA. Korleis trur du den sosiale og politiske situasjonen påverka jazzen si utvikling? Drøft minst to perspektiv.
Oppsummering
Jazzen oppstod i New Orleans rundt 1900, i kryssingspunktet mellom afroamerikansk, europeisk og karibisk musikktradisjon. Den tidlege New Orleans-jazzen var prega av kollektiv improvisasjon, med Louis Armstrong som den store pioneren.
På 1930-talet vart swing den mest populære musikkforma i USA, med store danseorkester leidde av artistar som Duke Ellington og Count Basie. Bebop på 1940-talet vende tilbake til små grupper med virtuose improvisatørar som Charlie Parker og Dizzy Gillespie.
Cool jazz på 1950-talet braut med eit rolegare uttrykk, medan Miles Davis' Kind of Blue (1959) innførte modal jazz. Jazzfusjonen på 1970-talet blanda jazz med rock og funk. I dag lever jazzen vidare i stadig nye former, og innverknaden hans er tydeleg i nesten all moderne populærmusikk.
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.