1.2 Skalaer og tonearter – avansert

Skalaer og toneartar -- avansert

I 8. klasse lærte du om dur- og mollskalaer, som er dei to grunnleggjande skalaene i vestleg musikk. Du lærte at durskalaen har mønsteret heil--heil--halv--heil--heil--heil--halv, og at mollskalaen gjev ein mørkare karakter. No skal vi utvide horisonten og lære om fleire skalatypar som blir brukte i ulike musikksjangrar verda over.

Musikk frå ulike kulturar og sjangrar bruker forskjellige skalaer for å skape sin karakteristiske klang. Bluesskalaen gjev bluesen sin sjelfulle karakter, den pentatoniske skalaen finst i alt frå kinesisk folkemusikk til rocksolo, og dei modale skalaene vart brukte i kyrkjemusikken i mellomalderen og blir i dag brukte i jazz og filmmusikk.

Ved å kjenne til fleire skalaer får du eit rikare verktøysett for å forstå, spele og lage musikk. Du vil byrje å høyre kvifor ein jazzlåt klingar annleis enn ein rockelåt, og du kan bruke desse skalaene når du improviserer eller komponerer.

Pentatonisk skala -- fem tonar

Den pentatoniske skalaen er ein av dei eldste og mest utbreidde skalaene i verda. Ordet «pentatonisk» kjem frå gresk og tyder «fem tonar» (penta = fem, tonus = tone). Medan dur- og mollskalaer har sju tonar, har den pentatoniske skalaen berre fem.

Dur-pentatonisk skala i C:
C -- D -- E -- G -- A (tilbake til C)

Samanlikna med C-durskalaen (C--D--E--F--G--A--H) manglar den pentatoniske skalaen tonane F og H. Nettopp desse to tonane er dei som kan skape dissonans (skurrande klang) i durskalaen, og ved å fjerne dei får vi ein skala der alle tonane klingar godt saman -- uansett kombinasjon.

Moll-pentatonisk skala i A:
A -- C -- D -- E -- G (tilbake til A)

Moll-pentatonisk er den same samlinga av tonar som dur-pentatonisk i C, berre med A som utgangspunkt i staden. Denne skalaen er enormt populær i rock, pop og blues.

Den pentatoniske skalaen finst i musikktradisjonar over heile verda: i kinesisk, japansk, afrikansk, keltisk og indiansk folkemusikk. Han er òg grunnlaget for utallige rocke- og bluessoloar. Viss du nokon gong har improvisert på berre dei svarte tangentane på eit piano, har du spelt ein pentatonisk skala!

Bluesskalaen -- skalaen til sjela

Bluesskalaen er ei utviding av den moll-pentatoniske skalaen med éin ekstra tone: den såkalla «blue note». Denne ekstra tonen er ein forminska kvint (eller forstørra kvart), som gjev bluesmusikken sin karakteristiske, sjelfulle og litt «skeive» klang.

Bluesskala i A:
A -- C -- D -- Eb -- E -- G (tilbake til A)

Den ekstra tonen Eb (mellom D og E) er blue note. Han skaper ei spenning mellom moll og dur som er heilt sentral i bluesuttrykket. Blue note er ikkje ein «feil» tone -- han er sjølve essensen av kjensleuttrykket i bluesen.

Bluesskalaen oppstod i afroamerikansk musikkkultur og vart grunnlaget for bluesen, som igjen er forløparen til jazz, rock and roll, soul og R&B. Når du høyrer ein gitarist bøye ein streng for å få den karakteristiske blues-klangen, er det blue note som blir attskapt.

I praksis blir bluesskalaen ofte brukt fleksibelt: musikarar glir mellom tonane, bøyer strenger og syng mellom dei faste tonehøgdene. Denne fridommen er ein del av det som gjer blues til ei så uttrykksfull musikkform.

Modi -- dei modale skalaene

Modi (fleirtal av «modus») er ei gruppe skalaer som har røter tilbake til antikken og kyrkjemusikken i mellomalderen. Kvar modus startar på ein forskjellig tone i durskalaen og bruker dei same tonane, men med eit anna startpunkt. Dette gjev kvar modus sin heilt eigne karakter og stemning.

Dei sju modusane baserte på tonane i C-durskalaen:

1. Jonisk (startar på C): C--D--E--F--G--A--H -- dette er det same som vanleg durskala. Lys og glad.
2. Dorisk (startar på D): D--E--F--G--A--H--C -- litt mørkare enn dur, mykje brukt i jazz og funk.
3. Frygisk (startar på E): E--F--G--A--H--C--D -- eksotisk og dramatisk, assosiert med spansk og arabisk musikk.
4. Lydisk (startar på F): F--G--A--H--C--D--E -- draumande og svevande, mykje brukt i filmmusikk.
5. Miksolydisk (startar på G): G--A--H--C--D--E--F -- dur-aktig, men med ein rå, rocka edge. Vanleg i rock og blues.
6. Eolisk (startar på A): A--H--C--D--E--F--G -- dette er det same som naturleg moll. Melankolsk.
7. Lokrisk (startar på H): H--C--D--E--F--G--A -- den mørkaste og mest ustabile modusen, sjeldan brukt som hovudnøkkel.

Trikset med modi er at dei bruker nøyaktig dei same tonane som durskalaen, men fordi startpunktet er forskjellig, endrar heile mønsteret av heile og halve tonetrinn seg -- og dermed òg stemninga.

Kromatikk -- alle tolv tonar

Den kromatiske skalaen inneheld alle tolv tonar i vestleg musikk, der kvart trinn er eit halvtonetrinn. På eit piano tyder det at du spelar alle tangentane -- både svarte og kvite -- etter kvarandre.

Kromatisk skala frå C:
C -- C# -- D -- D# -- E -- F -- F# -- G -- G# -- A -- A# -- H (tilbake til C)

Kromatikk blir sjeldan brukt som grunnlag for ein heil song, men kromatiske passasjar (der melodien rører seg i halvtonetrinn) er vanlege som effekt i mange sjangrar. Kromatikk kan skape kjensler av spenning, mystikk, humor eller uro.

I klassisk musikk brukte komponistar som Bach og Wagner kromatikk for å skape spenning og overrasking. I jazz er kromatiske gjennomgangstonar eit vanleg verktøy for improvisasjon -- musikarar «glir» mellom akkordtonar via halvtonetrinn.

Kromatikk handlar altså ikkje om å spele «feil» tonar, men om å bruke alle tilgjengelege halvtonetrinn medvite for å skape effektar. Tenk på det som fargepaletten til musikken: dur og moll er primærfargane, men kromatikk gjev deg tilgang til alle nyansar.

Oppsummering

I tillegg til dur- og mollskalaer finst det mange andre skalaer som blir brukte i ulike musikksjangrar. Den pentatoniske skalaen har fem tonar og finst i musikktradisjonar over heile verda -- han er særleg viktig i rock, blues og folkemusikk. Bluesskalaen legg til ein «blue note» (forminska kvint) til den pentatoniske skalaen og gjev bluesen sin sjelfulle karakter.

Modi er sju forskjellige skalaer som alle bruker dei same tonane som durskalaen, men med ulike startpunkt. Kvar modus har sin eigen karakter: dorisk er jazzete, frygisk er eksotisk, lydisk er draumande, og miksolydisk er rocka. Den kromatiske skalaen inneheld alle tolv halvtonar og blir brukt som effekt for å skape spenning, mystikk og farge i musikken.

Ved å kjenne til desse skalaene har du eit mykje rikare verktøysett for å forstå, analysere, spele og komponere musikk i mange ulike sjangrar.