6.3 Hip-hop og R&B

Hip-hop og R&B

Tenk deg New York City på 1970-talet. Bydelen Bronx er prega av fattigdom, arbeidsløyse og forfall. Bygardar forfell, offentlege tenester vert kutta, og mange ungdommar føler seg oversedde av samfunnet. Men midt i dette oppstår noko heilt nytt -- ei kulturell rørsle som skal forandre verda: hip-hop.

Hip-hop er mykje meir enn berre musikk. Det er ein heil kultur bygd på fire pilarar: rap (MCing), DJing (turntablism), breakdancing (b-boying/b-girling) og graffiti (visuell kunst). Saman med hip-hop utvikla òg R&B (rhythm and blues) seg vidare til ein moderne sjanger som blandar soul, funk og pop med nye produksjonsteknikkar.

Hip-hop og R&B er i dag dei mest populære musikksjangrane i verda. Dei dominerer hitlistene, motane, språket og ungdomskulturen over heile kloden. Men for å forstå musikken, må vi forstå historia -- ei historie om kreativitet, motstand og identitet.

DJ-kultur -- der hip-hop byrja

Hip-hop byrja ikkje med rapparar -- han byrja med DJ-ar. På 1970-talet byrja DJ-ar i Bronx å bruke platespelarar som musikkinstrument. Dei oppdaga at dei kunne ta dei beste delane av eksisterande songar -- ein fengjande trommebreak, ei funky basslinje -- og spele dei om igjen og igjen for å skape noko nytt.

DJ Kool Herc (Clive Campbell, fødd 1955) vert rekna som grunnleggjaren av hip-hop. Han var opphavleg frå Jamaica og tok med seg den jamaicanske «sound system»-tradisjonen til Bronx. Den 11. august 1973 arrangerte han ein fest i fellesrommet til ein bustadblokk i Bronx -- denne datoen vert ofte rekna som fødselsdagen til hip-hop. Kool Herc utvikla teknikken «breakbeat DJing»: han brukte to kopiar av same plate og veksla mellom dei for å forlengje instrumentalpartiet (the break), slik at dansarane -- b-boys og b-girls -- kunne danse lenger.

Grandmaster Flash (Joseph Saddler, fødd 1958) tok DJing til eit nytt nivå. Han perfeksjonerte kunsten å scratche -- å dra plata fram og tilbake under nåla for å lage rytmiske lydar. Han utvikla òg teknikkar for presis «beatmatching» (å synkronisere tempoet på to plater) og «punch phrasing» (å klippe inn korte lydsnuttar frå éi plate over ei anna). Flash viste at platespelaren kunne vere eit kreativt instrument, ikkje berre ein avspelar.

Afrika Bambaataa (fødd 1957) var den tredje store pioneren. Han grunnla organisasjonen Zulu Nation, som brukte hip-hop som eit alternativ til gjengkriminalitet. Låten hans «Planet Rock» (1982) var banebrytande fordi ho kombinerte hip-hop med elektronisk musikk frå den tyske gruppa Kraftwerk.

Rap -- rytmisk poesi

Sjølv om DJ-ane var først ute, vart rap (òg kalla MCing) raskt den mest framtredande delen av hip-hop. Ein MC (Master of Ceremonies) byrja opphavleg som ein som snakka over musikken for å halde stemninga oppe på festar. Men snart utvikla dette seg til ei avansert kunstform -- rytmisk tale med rim, ordspel og forteljingar over ein beat.

Viktige element i rap:

- Flow: Korleis rapparen legg orda over beaten -- rytmen, tempoet og pausen mellom orda. Kvar rappar har sin unike flow. Nokon rappar raskt og intenst, andre roleg og avslappa.
- Rim: Rapparar brukar enderim, interne rim, fleirstavingsrim og assonans (vokalklang) for å skape mønster i teksten.
- Beat: Det musikalske underlaget som rapparen rappar over. Beaten vert laga av ein produsent og kan vere sampla frå eldre musikk eller laga frå botnen av med trommemaskiner og synthar.
- Bars: Ein «bar» er éin takt i ein raptekst. Eit typisk vers har 16 bars.
- Punchlines: Overraskande, treffande tekstlinjer som avsluttar eit poeng med humor, dobbeltbetydingar eller skarpe observasjonar.

Rap utvikla seg raskt gjennom tiåra:

1980-talet -- den gamle skulen: Run-DMC (danna 1981) revolusjonerte hip-hop ved å blande rap med rock. Samarbeidet deira med rockebandet Aerosmith på «Walk This Way» (1986) braut barrierar mellom sjangrar og rasar. LL Cool J viste at rap kunne vere både tøff og romantisk.

Tidleg 1990-tal -- det gylne tiåret: Mange reknar perioden 1988--1996 som den gylne tida i hip-hop. A Tribe Called Quest og De La Soul skapte jazzinspirert, intellektuell hip-hop. Nas gav ut albumet Illmatic (1994), som vert rekna som eitt av dei beste hip-hop-albuma nokosinne -- ei levande skildring av oppvekst i eit tøft nabolag i Queens, New York.

Tupac og Notorious B.I.G.: Tupac Shakur (1971--1996) frå vestkysten og The Notorious B.I.G. (Biggie Smalls, 1972--1997) frå austkysten var dei to største rapparane på 1990-talet. Tupac var kjend for dei djupt personlege, poetiske tekstane sine om fattigdom, rasisme og håp. Biggie var kjend for den leikne flowen sin og den levande historieforteljinga si. Begge vart tragisk drepne i ein periode prega av rivalisering mellom austkyst- og vestkyst-hip-hop.

Lauryn Hill: Lauryn Hill (fødd 1975) var medlem av gruppa The Fugees og gav ut soloalbumet The Miseducation of Lauryn Hill (1998), som blanda rap, soul og reggae. Ho var den første hip-hop-artisten som vann «Album of the Year» ved Grammy-utdelinga, og ho viste at kvinner kunne dominere i ein mannsdominert sjanger.

2000-talet og vidare: Hip-hop heldt fram med å utvikle seg. Eminem (fødd 1972) vart ein av dei mest selde artistane nokosinne og viste at rap kunne nå eit endå breiare publikum. Kanye West (fødd 1977) revolusjonerte hip-hop-produksjon med soulsamples og orkestrale arrangement. Kendrick Lamar (fødd 1987) har blitt hylla som ein av dei største lyrikarane i tidene, og albumet hans To Pimp a Butterfly (2015) blandar rap med jazz, funk og politisk medvit. I dag er hip-hop den mest strøymde sjangeren i verda, og han påverkar alt frå mote og språk til film og reklame.

R&B -- frå rhythm and blues til moderne R&B

Omgrepet R&B (rhythm and blues) har endra tyding gjennom tiåra. Opphavleg på 1940--50-talet var det ei fellesnemning for afroamerikansk populærmusikk med røter i blues og gospel. Men frå slutten av 1980-talet fekk R&B ei ny tyding som ein moderne sjanger som blandar soul, funk og pop med elektronisk produksjon og hip-hop-element.

Moderne R&B vert kjenneteikna av:

- Smidige, ofte sensuelle vokalar: R&B-songarar brukar melismer (mange tonar på éi staving), falsett og dynamisk kontroll
- Elektronisk produksjon: Trommemaskiner, synthesizarar og dataproduserte beats
- Hip-hop-innverknad: Mange R&B-låter har rappa parti, og sjangeren deler produsentar og beats med hip-hop
- Fokus på kjensler: Tekstar handlar ofte om kjærleik, relasjonar og personlege kjensler
- New jack swing: På slutten av 1980-talet skapte produsent Teddy Riley ein stil som kombinerte R&B-vokal med hip-hop-rytmer og tunge, synkoperte beats

Viktige moderne R&B-artistar:

- Whitney Houston (1963--2012) -- ein av dei mest suksessrike songarane nokosinne, med ein enorm stemmekapasitet. Versjonen hennar av «I Will Always Love You» (1992) er ein av dei mest selde singlane gjennom tidene.
- Mary J. Blige (fødd 1971) -- «Queen of Hip-Hop Soul» som blanda R&B med hip-hop-produksjon og gatekultur. Albumet hennar My Life (1994) vert rekna som ein klassikar.
- Beyonce (fødd 1981) -- ein av dei største artistane i verda, som blandar R&B, pop, hip-hop og visuell kunst. Frå Destiny's Child til ein banebrytande solokarriere har ho definert moderne popkultur.
- Alicia Keys (fødd 1981) -- pianist og songar som blandar R&B med klassisk musikkutdanning. Debutalbumet hennar Songs in A Minor (2001) vann fem Grammy-prisar.
- Frank Ocean (fødd 1987) -- nyskapande artist som utfordrar konvensjonar med dei personlege, eksperimentelle albuma sine. Blonde (2016) hans vert rekna som eitt av dei viktigaste albuma på 2010-talet.

Hip-hop og R&B har alltid vore tett knytte saman. Mange artistar vekslar mellom dei to sjangrane, og produsentar lagar ofte beats som passar for begge. Denne kryssbefruktninga har skapt noko av den mest nyskapande populærmusikken i moderne tid.

Oppsummering

Hip-hop oppstod i Bronx, New York, på 1970-talet som ei kulturell rørsle med fire pilarar: rap, DJing, breakdancing og graffiti. DJ Kool Herc, Grandmaster Flash og Afrika Bambaataa var pionerane som la grunnlaget.

Rap utvikla seg frå enkel festsnakking til ei avansert kunstform med komplekse rim, flow og forteljingar. Artistar som Run-DMC, Tupac, Notorious B.I.G. og Lauryn Hill har vore banebrytande for sjangeren.

Sampling og DJ-kultur er sentrale delar av hip-hop-produksjonen -- kunsten å skape noko nytt frå eksisterande musikk. Produsentar brukar både klassisk sampling og moderne teknologi.

R&B har utvikla seg frå klassisk rhythm and blues til ein moderne sjanger som blandar soul, funk og pop med hip-hop-element. Artistar som Whitney Houston, Beyonce og Frank Ocean har ført sjangeren vidare.

Hip-hop og R&B er i dag dei mest populære musikksjangrane i verda og har hatt ein enorm innverknad på global ungdomskultur.