5.5 Norsk folkemusikk og tradisjoner

Norsk folkemusikk og tradisjonar

Lenge før Edvard Grieg sette norsk musikk på verdskartet, hadde folk i norske bygder sin eigen rike musikktradisjon. I hundrevis av år hadde bønder, hyrdingar og seterfolk sunge, spelt og dansa til musikk som vart overlevert munnleg frå generasjon til generasjon -- utan notar, utan konsertsalar, utan noko skilje mellom «utøvar» og «publikum».

Denne folkemusikken er ein av dei viktigaste kulturskattane i Noreg. Han har sine eigne instrument (fremst blant dei hardingfela), sine eigne songtradisjonar (stev og kveding), sine eigne dansar (bygdedansar som springar og gangar) og sin eigen tonalitet som skil seg frå dur og moll i kunstmusikken.

I dette kapittelet skal vi bli kjende med dei viktigaste tradisjonane, instrumenta og formene i den norske folkemusikken.

Hardingfela -- nasjonalinstrumentet til Noreg

Hardingfela er kanskje det mest særeigne norske instrumentet og vert rekna av mange som nasjonalinstrumentet til Noreg. Ho liknar ein vanleg fiolin, men har nokre viktige skilnader:

- Understrengar: Under dei fire spelestrengane er det spent fire eller fem ekstra strengar som vibrerer med (sympatiske strengar). Desse gir hardingfela sin karakteristiske rike, surrande klang.
- Utsmykning: Hardingfeler er rikt dekorerte med innlegg av perlemor, bein og horn, og har ofte rosemåling og utskjeringar.
- Kortare hals: Ho har gjerne litt flatare grep enn ein vanleg fiolin, noko som gjer det lettare å spele akkordar.
- Annleis stemming: Hardingfela kan stemmast på ulike måtar avhengig av slåtten som skal spelast.

Hardingfela har opphavet sitt på Vestlandet, og dei eldste bevarte hardingfelene er frå midten av 1600-talet. Den eldste kjende er Jaastadfela frå ca. 1651, funnen i Hardanger. Tradisjonen for hardingfelespel er sterkast i indre strok av Vestlandet, Telemark og Valdres.

Den vanlege fiolinen (flatfela) har òg lang tradisjon i norsk folkemusikk, særleg i Trøndelag, Nord-Noreg og delar av Austlandet.

Slåttar og dansemusikk

Hovudforma i norsk instrumentalfolkemusikk er slåtten -- eit instrumentalt musikkstykke, som oftast spelt på hardingfele eller vanleg fele. Dei fleste slåttar er dansemusikk, men det finst òg lydarslåttar (lytteslåttar) som ikkje er meinte for dans.

Dei viktigaste dansetypane:

- Springar: Den vanlegaste folkedansen, ein pardans i tretakt (3/4-takt), men med ujamne taktslag -- det første taktslaget er ofte lengre enn dei to neste. Springaren har ulike regionale variantar og vert dansa med snurr og kast.
- Gangar: Ein rolegare pardans i todelt takt (6/8 eller 2/4), med gåande rørsler. Meir verdig og høgtideleg enn springaren.
- Halling: Ein solodans for menn, kjend for akrobatiske spark der dansaren prøver å sparke ned ein hatt halden opp på ei stong. Kraftfull og virtuos.
- Rull: Ein livleg rundans i todelt takt.

Slåttar har gjerne namn etter staden dei kjem frå, spelemannen som spelte dei, eller ei hending knytt til dei. Til dømes kan ein slått heite «Kivlemøyane» (eit sagn frå Setesdal) eller «Fanitullen» (eit berømt stykke frå Telemark som ifølgje sagnet vart lært bort av nøkken).

Ein viktig eigenskap ved norske slåttar er den asymmetriske rytmen. I ein springar er treslagstakten ujamn -- han har ein «haltande» puls som gir musikken ein heilt eigen sving. Denne rytmen finst ikkje i klassisk musikk og er vanskeleg å skrive ned med vanlege notar.

Vokal folkemusikk -- stev, kveding og bånsullar

Den norske vokalfolkemusikken er like rik som instrumentaltradisjonen. Dei viktigaste formene er:

Stev
Stev er korte vers som vert sungne til faste melodiar. Det finst to hovudtypar:
- Gamlestev: Dei eldste steva, med fire linjer og ofte arkaisk språk. Tema er ofte alvorlege -- kjærleik, død, natur og vilkåra i livet.
- Nystev: Kortare og meir moderne vers, ofte improviserte, med humor og satire. Nystev kunne brukast til å sende spøkefulle eller flørtande meldingar.

Stevtradisjonen har vore sterkast i Setesdal og Telemark.

Kveding
Kveding er den tradisjonelle måten å syngje folkeviser og stev på. Det er ein spesiell syngjemåte med ein litt nasal, rett klang, utan den vibratoen ein brukar i klassisk song. Kveding har ein direkte, forteljande kvalitet som bringar teksten i forgrunnen.

Lokk og bånsullar
Lokk er eit rop eller ein song som vart brukt på setra for å kalle inn husdyr. Lokkane har ei fri form med lange, bølgjande tonar som ber over store avstandar i fjellet. Bånsullar (vuggesongar) vart sungne for å få barn til å sove og har rolege, beroligande melodiar.

Folkeviser (balladar)
Noreg har ein rik balladetradisjon med lange forteljande viser som handlar om riddarar, troll, underjordiske og dramatiske hendingar. Mange av desse visene vert delte med dei andre nordiske landa.

Andre folkemusikkinstrument

I tillegg til hardingfela har Noreg fleire tradisjonelle instrument:

- Langspel (langeleik): Eit strengeinstrument som vert lagt flatt og spelt med plekter. Det har éin melodistreng og fleire bordunstrengar som gir ein vedvarande tone. Langspelet er særleg knytt til Valdres.
- Munnharpe: Eit lite metallinstrument som vert halde mot tennene. Spelaren lagar tonar ved å slå på ei metallfjør med fingeren medan munnen formar ulike vokalar. Munnharpa har vore brukt over heile verda, og i Noreg har ho vore eit vanleg instrument sidan mellomalderen.
- Seljefløyte: Ei fløyte laga av seljebark om våren, når barken lett kan løysast frå veden. Ei enkel fløyte som barn og vaksne har laga og spelt i generasjonar.
- Bukkehorn og lur: Blåseinstrument laga av dyrehorn eller tre, brukte til signalgjeving og til musikkframføring. Luren er eit langt, buga instrument som kan gi kraftig lyd over store avstandar.

Desse instrumenta har vore ein naturleg del av kvardagslivet i norske bygder. Dei vart brukte til underhaldning, signalgjeving, arbeidssongar og rituelle høve.

Folkemusikken i dag

Norsk folkemusikk lever i beste velgåande i dag, sjølv om han har forandra seg mykje. Det finst fleire viktige arenaer for folkemusikk:

- Kappleikar: Konkurransar i folkemusikk og folkedans som vert arrangerte lokalt, regionalt og nasjonalt. Landskappleiken er den største årlege konkurransen, med klassar for hardingfele, vanleg fele, kveding, langspel og dans.
- Festivalar: Folkemusikkfestivalar som Førdefestivalen (internasjonal folkemusikk) og Telemarkfestivalen samlar utøvarar frå heile landet og verda.
- Utdanning: Ole Bull Akademiet, Rauland og folkemusikklinjer på vidaregåande skular held tradisjonen levande.

Mange moderne artistar blandar folkemusikk med andre sjangrar:

- Annbjørg Lien: Hardingfele møter rock og elektronisk musikk
- Valkyrien Allstars: Folkemusikk med popmelodiar og elektrisk forsterking
- Wardruna: Norrøn og norsk tradisjon møter ambient musikk (kjend frå TV-serien Vikings)
- Odd Nordstoga: Viser og stevtradisjon i moderne pop
- Erlend Apneseth Trio: Hardingfele møter jazz og samtidsmusikk

I 2023 vart norske folkedanstradisjonar -- springar, gangar og andre bygdedansar -- sette på lista til UNESCO over immateriell kulturarv. Dette viser at norsk folkemusikk og dans vert rekna som verdsarv.

Oppsummering

Norsk folkemusikk er ein rik tradisjon som har utvikla seg over mange hundre år. Hardingfela, med understrengane og den rike klangen sin, vert rekna som nasjonalinstrumentet til Noreg. Slåttar (instrumentalstykke) som springar, gangar og halling er dei viktigaste formene for dansemusikk. Den vokale tradisjonen inkluderer stev, kveding, lokk, bånsullar og folkeviser som Draumkvedet.

Andre tradisjonelle instrument er langspel, munnharpe, seljefløyte og bukkehorn. Folkemusikken vert halden levande gjennom kappleikar, festivalar og utdanning, og moderne artistar blandar folkemusikk med nye sjangrar. I 2023 vart norske folkedansar sette på lista til UNESCO over immateriell kulturarv.