5.2 Barokk og wienerklassisisme

Barokk og wienerklassisisme

Frå rundt 1600 og framover skjedde det ei enorm utvikling i europeisk musikk. To av dei viktigaste epokane i musikkhistoria -- barokken og wienerklassisismen -- gav oss nokre av dei mest kjende verka og komponistane nokosinne. I denne perioden vart orkesteret utvikla, operaen vart fødd, og musikken gjekk frå å vere noko som var forbeholdt kyrkja og adelen til å nå stadig breiare lag av folket.

I dette kapittelet skal vi bli kjende med den dramatiske og dekorative stilen i barokken, representert ved komponistar som Bach, Händel og Vivaldi, og det elegante og balanserte uttrykket i wienerklassisismen hos Haydn, Mozart og Beethoven. Desse komponistane skapte musikk som framleis vert spelt og elska over heile verda.

Kjenneteikn ved barokkmusikken

Barokkmusikken (ca. 1600--1750) var prega av dramatikk, kontrastar og overdådigheit -- akkurat som arkitekturen i barokken med dei store kyrkjene og palassa fulle av forgylling og utsmykning.

Viktige kjenneteikn ved barokkmusikk:

- Basso continuo: Ei gjennomgåande basslinje som ber heile musikken, vanlegvis spelt av cembalo og cello
- Ornament: Melodiane vart pynta med trillar, forslag og andre utsmykningar
- Kontrastar: Veksling mellom sterkt og svakt (forte og piano), mellom solo og tutti (alle)
- Polyfoni: Fleire sjølvstendige stemmer som klingar saman, særleg i fugar
- Dur og moll: Dur/moll-systemet erstatta dei gamle kyrkjetoneartane

Barokken gav oss fleire nye musikkformer:

- Operaen: Musikkdrama der historia vert sungen -- den første operaen vert rekna som Dafne av Jacopo Peri (1597)
- Konserten: Eit verk for solist(ar) og orkester, til dømes fiolinkonsertane til Vivaldi
- Oratoriet: Eit stort verk for kor, solistar og orkester med religiøst innhald, som Messias av Händel
- Fugen: Eit fleirstemmig stykke der eit tema vandrar mellom stemmene -- Bach var meisteren

Johann Sebastian Bach (1685--1750)

Johann Sebastian Bach vert av mange rekna som tidenes største komponist. Han vart fødd i Eisenach i Tyskland inn i ein stor musikarfamilie -- over 50 medlemmer av Bach-familien var profesjonelle musikarar!

Bach arbeidde som kyrkjemusikar og organist gjennom heile livet, mellom anna i Leipzig der han var kantor ved Thomaskyrkja i 27 år. Han var ein meister i polyfoni og fugar -- musikk der fleire sjølvstendige melodiar vert fletta saman til eit komplekst heile.

Nokre av dei mest kjende verka hans:
- Toccata og fuge i d-moll -- eit dramatisk orgelverk som mange kjenner att
- Brandenburgkonsertane (1721) -- seks konsertar for ulike instrumentgrupper
- Matteuspasjonen (1727) -- eit stort koralt verk om lidinga og døden til Jesus
- Det veltempererte klaver -- 48 preludium og fugar i alle toneartar

Bach vart ikkje særleg berømt i si eiga tid -- han vart sett på som ein dyktig handverkar, men gammaldags. Det var først på 1800-talet at komponisten Felix Mendelssohn «gjenoppdaga» Bach, og sidan da har han vore rekna som eitt av dei store geni i musikkhistoria.

Wienerklassisismen (ca. 1750--1820)

Etter overdådigheita i barokken kom ein ny epoke som søkte klarheit, balanse og eleganse. Wienerklassisismen (òg berre kalla «klassisismen» i musikksamanheng) har fått namn etter Wien, som var musikkhovudstaden i Europa på denne tida.

Kvar barokkmusikken var rik og kompleks, vart musikken i klassisismen meir gjennomsiktig og enkel i strukturen. Melodiane vart tydelegare, og musikken fekk ei klarare form.

Viktige kjenneteikn ved wienerklassisismen:

- Klare former: Sonatesatsform, rondo og tema med variasjonar gav musikken ei logisk oppbygging
- Balanse og symmetri: Frasar var gjerne fire eller åtte takter lange, med tydelege spørsmål-og-svar-strukturar
- Homofoni: Éin hovudmelodi med akkompagnement (i staden for dei mange likeverdige stemmene i barokken)
- Dynamikk: Gradvise overgangar frå svakt til sterkt (crescendo) og sterkt til svakt (diminuendo)
- Det moderne orkesteret: Strykarar, treblåsarar, messingblåsarar og pauker vart standard

Dei tre store wienerklassikarane var Joseph Haydn (1732--1809), Wolfgang Amadeus Mozart (1756--1791) og Ludwig van Beethoven (1770--1827).

Wolfgang Amadeus Mozart (1756--1791)

Mozart er kanskje det mest kjende vidunderbarnet i musikkhistoria. Han vart fødd i Salzburg i Austerrike og byrja å komponere allereie som femåring. Faren Leopold, som sjølv var musikar, tok vesle Wolfgang og søstera Nannerl med på turné gjennom Europa, der dei opptredde for kongar og keisarar.

Mozart meistra alle musikkformene i si tid og skreiv over 600 verk i løpet av sitt korte liv (han døydde berre 35 år gammal):

- Symfoniar: 41 stykke, inkludert den berømte nr. 40 i g-moll
- Operaer: Figaros bryllaup (1786), Don Giovanni (1787) og Tryllefløyten (1791)
- Pianokonsertar: 27 stykke som vert rekna blant dei finaste nokosinne
- Rekviem: Det siste, ufullenda verket hans -- ei messe for dei døde

Musikken til Mozart vert kjenneteikna av ein tilsynelatande enkel eleganse som skjuler enorm djupn. Han hadde ei unik evne til å uttrykkje eit breitt spekter av kjensler -- frå sprudlande livslyst til djup sorg -- innanfor dei klare rammene i klassisismen. Trass i genialiteten sin levde Mozart dei siste åra sine i fattigdom og vart gravlagd i ei fellesgrav i Wien.

Ludwig van Beethoven (1770--1827)

Beethoven står som ei bru mellom wienerklassisismen og romantikken. Han vart fødd i Bonn i Tyskland og flytta som ung mann til Wien for å studere med Haydn. Beethoven var ein briljant pianist og ein nyskapande komponist som stadig utvida grensene for musikken.

Det mest dramatiske i livet til Beethoven var at han gradvis vart døv. Allereie i slutten av 20-åra byrja han å miste høyrselen, og dei siste åra av livet var han heilt døv. Likevel heldt han fram med å komponere noko av den mest storslåtte musikken nokosinne -- han høyrde musikken inni seg.

Dei viktigaste verka til Beethoven:
- Symfoni nr. 5 (1808) -- med det berømte opningsmotivet «da-da-da-daaaa», som han sjølv skildra som «bankinga til skjebnen på døra»
- Symfoni nr. 9 (1824) -- med koret «Ode til gleda», som i dag vert brukt som EU-hymne
- Måneskinnssonaten (1801) -- ein av dei mest kjende pianosonatane
- Für Elise (ca. 1810) -- eit kort pianostykke som er blant dei mest gjenkjennelege melodiane i verda

Beethoven forandra synet på kva ein komponist var. Der Bach og Mozart hadde vore handverkarar i teneste hos kyrkje eller adel, var Beethoven ein av dei første «frie kunstnarane» som skapte musikk ut frå sin eigen indre visjon. Han uttrykte sterke, personlege kjensler og sprengde rammene i klassisismen -- og peikte dermed framover mot romantikken.

Oppsummering

Barokken (ca. 1600--1750) var prega av dramatikk, kontrastar og rikt ornamentert musikk. Viktige barokkkomponistar var Bach, Händel og Vivaldi. Operaen, konserten og oratoriet vart utvikla i denne perioden, og basso continuo var eit viktig kjenneteikn.

Wienerklassisismen (ca. 1750--1820) søkte klarheit, balanse og eleganse. Dei tre store wienerklassikarane -- Haydn, Mozart og Beethoven -- utvikla symfonien, sonaten og kammermusikken til nye høgder. Sonatesatsforma vart den viktigaste musikalske forma, og det moderne orkesteret tok form.

Beethoven stod som ei bru til romantikken ved å fylle formene i klassisismen med sterke, personlege kjensler. Han forandra òg synet på komponisten frå handverkar til fri kunstnar -- ei endring som pregar musikklivet den dag i dag.