3.1 Instrumentfamilier

Instrumentfamiliar

Musikk blir skapt med ei mengd ulike instrument, frå den vesle fiolinen til det store kyrkjeorgelet. For å halde oversikt deler vi instrumenta inn i familiar basert på korleis dei lagar lyd. Når du kjenner til instrumentfamiliane, blir det lettare å forstå korleis eit orkester eller eit band er bygd opp, og du får eit betre grunnlag for å snakke om musikk på ein presis måte.

I dette kapittelet skal vi sjå på dei fire store instrumentfamiliane: strykeinstrument, blåseinstrument, slagverk og tangentinstrument. Vi skal lære kva som kjenneteiknar kvar familie, kva instrument som høyrer til, og korleis lydproduksjonen fungerer.

Strykeinstrument

Strykeinstrument lagar lyd ved at ein boge blir stroken over strenger som er spente over ein resonanskasse. Resonanskassen er den hole kroppen til instrumentet, og den forsterkar vibrasjonane frå strengene slik at vi høyrer lyden tydeleg. Materialet i kroppen -- vanlegvis gran og lønn -- har stor verknad for klangen.

Dei fire viktigaste strykeinstrumenta i eit symfoniorkester er:

- Fiolin -- det minste og lysaste strykeinstrumentet. Fiolinen spelar ofte melodien og har ein lys, klar klang. Han blir halden under haka.
- Bratsj -- litt større enn fiolinen og med ein djupare, varmare klang. Bratsjen spelar ofte mellomstemmer som bind musikken saman.
- Cello -- eit mellomstort instrument som blir halde mellom knea. Celloen har ein djup, varm og syngande tone og blir brukt både til melodiar og basslinjer.
- Kontrabass -- det største strykeinstrumentet. Kontrabassen gir dei djupaste tonane og utgjer grunnlaget i strykargruppa. Han er så stor at musikaren ofte står når den blir spelt.

I tillegg til å stryke kan musikarane også knipse på strengene. Denne teknikken blir kalla pizzicato og gir ein heilt annan, kortare lyd enn vanleg stryking.

Strykarane er den største gruppa i eit symfoniorkester og kan utgjere over halvparten av musikarane.

Dei eldste og mest verdfulle fiolinane i verda blei laga av italienske meistrar som Antonio Stradivari og Giuseppe Guarneri på 1600- og 1700-talet. Instrumenta deira er framleis i bruk og blir verdsette til fleire hundre millionar kroner. Hemmelegheita bak klangen deira er framleis delvis eit mysterium -- forskarar trur det handlar om ein kombinasjon av alderen på treet, lakken som blei brukt, og dei nøyaktige måla på kroppen.

I moderne musikk blir strykargruppa ikkje berre brukt i klassisk musikk, men også i popmusikk (tenk på Beatles' «Yesterday» med strykekvartett), filmmusikk (John Williams' musikk til Star Wars) og norsk folkemusikk (hardingfela med understrengene sine).

Blåseinstrument

Blåseinstrument lagar lyd ved at musikaren blæs luft inn i instrumentet og set luftsøyla inni i vibrasjon. Blåseinstrumenta blir delte inn i to grupper: treblåsarar og messingblåsarar.

Treblåsarar

Treblåsarar blei opphavleg laga av tre, men i dag er nokre laga av metall (som fløyta og saksofonen). Det som gjer dei til treblåsarar, er måten lyden blir produsert på -- anten ved å blåse over ei opning eller ved å bruke eit rørblad av siv.

- Tverrfløyte -- musikaren blæs over eit hol i munnstykket. Fløyta har ein lys, klar klang.
- Klarinett -- har eit enkelt rørblad som vibrerer mot munnstykket. Kan spele i eit stort register, frå djupe til lyse tonar.
- Obo -- har eit dobbelt rørblad (to tynne sivblad som vibrerer mot kvarandre). Gir ein nasal, gjennomtrengjande lyd.
- Fagott -- også dobbelt rørblad, men mykje større. Spelar dei djupaste tonane blant treblåsarane.
- Saksofon -- laga av messing, men blir rekna som treblåsar fordi han bruker enkelt rørblad. Vanleg i jazz, pop og korpsmusikk.

Messingblåsarar

Messingblåsarar er laga av metall og har eit skålforma munnstykke. Musikaren lagar lyd ved å vibrere leppene mot munnstykket, og lyden blir forsterka gjennom det lange metallrøyret.

- Trompet -- lys, kraftig klang. Mykje brukt i orkester, korps, jazz og pop.
- Trombone -- har ein skyvedel (kulisse) i staden for ventilar. Kan spele glissando (glidande mellom tonane).
- Valthorn -- har ein mjuk, rund klang. Det lange røyret er kveila opp, og instrumentet har ei karakteristisk traktforma opning.
- Tuba -- det største og djupaste messingblåseinstrumentet. Gir bass og grunnlag i orkesteret.

Blåseinstrument har spelt ei viktig rolle i historia til mennesket. Trompetar og horn blei brukte til å sende signal i krig og jakt lenge før dei blei orkesterinstrument. Klarinetten blei oppfunnen rundt 1700 og blei raskt eitt av dei viktigaste instrumenta i både klassisk musikk og jazz. Saksofonen, oppfunnen av belgiaren Adolphe Sax på 1840-talet, er eitt av dei nyaste orkesterinstrumenta og har blitt uunnverleg i jazz og moderne musikk.

I norsk musikktradisjon har blåseinstrument ein sterk posisjon gjennom korpsmusikken. Mange stader i Noreg har janitsjarkorps og brassband, der barn og unge lærer å spele messingblåsarar og treblåsarar. Korps er ein viktig del av 17. mai-feiringa over heile landet.

Slagverk

Slagverk, eller perkusjon, er instrument som lagar lyd når ein slår på dei, ristar dei eller skrapar på dei. Slagverk blir delt i to grupper:

Melodisk slagverk (med bestemt tonehøgd):
- Pauker -- store kopparkjelar med skinn som kan stemmast til bestemte tonar ved hjelp av ein pedal
- Xylofon -- plater av tre som blir slegne med klubber; lys, klar klang
- Marimba -- liknande xylofon, men med djupare, varmare klang
- Klokkespel -- metallplater som gir lyse, klingande tonar

Ikkje-melodisk slagverk (utan bestemt tonehøgd):
- Skarptromme -- flat tromme med seidematte (metalltrådar) under skinnet som gir ein skarp, raslande lyd
- Stortromme -- stor tromme med djup, kraftig lyd
- Cymbalar -- metallskiver som gir ein skarp, glitrande lyd
- Triangel -- liten metallstong bøygd i trekantform; gir ein klar, klingande lyd
- Tamburin -- rammetromme med metallskiver i kanten

Slagverk har ei heilt spesiell rolle i musikken. Dei held rytmen, skaper driv og energi, og kan gi dramatiske effektar. I eit orkester sit slagverkarane bakarst, men dei blir høyrde tydeleg.

Slagverk er truleg dei eldste instrumenta i historia til mennesket. Alt i steinalderen brukte folk trommer og klappesteinar til dans og ritual. I dag finst det eit enormt mangfald av slagverkinstrument frå heile verda: djembe frå Vest-Afrika, tabla frå India, taiko-trommer frå Japan, congas frå Cuba og cajón frå Peru. Kvart instrument ber med seg sin kulturelle tradisjon og sin unike klang.

Tangentinstrument

Tangentinstrument har tangentar (svarte og kvite tastar) som musikaren trykkjer ned for å lage lyd. Det spesielle med denne gruppa er at sjølve lydproduksjonen kan skje på ulike måtar:

- Piano -- når du trykkjer ned ein tangent, slår ein filthammar mot strenger inne i instrumentet. Pianoet kombinerer altså tangentar med strenger og er eitt av dei mest allsidige instrumenta som finst.
- Orgel -- luft blir blåsen gjennom piper når tangentane blir trykte ned. Eit kyrkjeorgel kan ha tusenvis av piper og er blant dei kraftigaste akustiske instrumenta.
- Cembalo -- strengene blir knipste av ei fjør når tangenten blir trykt. Var viktig i barokkmusikken (1600--1750).
- Synthesizer og keyboard -- elektroniske instrument som lagar lyd digitalt. Kan etterlikne lyden av mange andre instrument og skape heilt nye klangar.

Tangentinstrument er spesielle fordi dei kan spele mange tonar samtidig, noko som gjer dei godt eigna til akkompagnement og harmonisk spel.

Pianoet, oppfunnen rundt 1700 av italienaren Bartolomeo Cristofori, blir rekna av mange som det mest komplette instrumentet. Det kan spele både melodi og akkompagnement, det har eit enormt toneomfang (88 tangentar, over 7 oktavar), og det kan variere dynamikken frå pianissimo til fortissimo. Pianoet er like heime i eit konserthus som i ein jazzklubb, eit øvingsrom eller ei stove. Elektroniske keyboard og synthesizerar har revolusjonert musikken sidan 1960-talet ved å gjere det mogleg å skape heilt nye lydar og etterlikne nesten kvart instrument.

Samanlikning av instrumentfamiliane

Kvar instrumentfamilie har sin eigen karakter og rolle i musikken:

Oppsummering

Instrument blir delte inn i familiar basert på korleis dei lagar lyd. Strykeinstrument (fiolin, bratsj, cello, kontrabass) lagar lyd ved at ein boge blir stroken over strenger. Blåseinstrument blir delte i treblåsarar (fløyte, klarinett, obo, fagott, saksofon) og messingblåsarar (trompet, trombone, valthorn, tuba), og lagar lyd ved at luft blir sett i vibrasjon. Slagverk lagar lyd gjennom slag, risting eller skraping, og blir delt i melodisk slagverk (med bestemt tonehøgd, som xylofon og pauker) og ikkje-melodisk slagverk (utan bestemt tonehøgd, som trommer og cymbalar). Tangentinstrument (piano, orgel, synthesizer) har tangentar som aktiverer ulike lydmekanismar.

I eit symfoniorkester samarbeider alle familiane under leiinga til dirigenten for å skape eit rikt, variert lydbilete.