2.4 Ulike sangtradisjoner

Ulike songtradisjonar

Overalt i verda syng menneske -- men dei syng på veldig ulike måtar. Ein norsk joikar som lèt stemma bølgje over vidda, ein operasongar som fyller ein heil konsertsal utan mikrofon, ein rappar som stablar rim oppå kvarandre i eit heseblesande tempo, og ein gospelsongar som improviserer med hjartet i halsen -- alle bruker stemma, men på heilt ulike måtar.

Kvar songtradisjon ber med seg historia, kulturen og verdiane til menneska som skapte han. Å lære om ulike songtradisjonar handlar ikkje berre om musikk -- det handlar om å forstå menneske og kulturar.

I dette kapittelet skal vi utforske nokre viktige songtradisjonar: norsk folkemusikk med kveding og joik, kyrkjelege salmar og gospel, den dramatiske forteljinga til musikalen, og den rytmiske ordkunsten til rappen. Vi skal sjå på kva som kjenneteiknar kvar tradisjon og korleis dei har forma musikken vi høyrer i dag.

Norsk folkemusikk -- kveding og joik

Noreg har ein rik folkemusikktradisjon som strekkjer seg tilbake fleire hundre år. To viktige vokale tradisjonar er kveding (norsk folkevisesong) og joik (samisk songtradisjon).

Kveding er den tradisjonelle måten å syngje folkeviser på i Noreg. Kveding er kjenneteikna av:
- Ein rein, uforstilt stemmebruk utan vibrato
- Ornamentikk (små tonedreiingar og forsiringar)
- Tekstar om kjærleik, natur, troll og historiske hendingar
- Stev (korte, sjølvstendige vers) og lengre balladeviser

Kjende utøvarar som Agnes Buen Garnås, Kirsten Bråten Berg og Odd Nordstoga held kvedingstradisjonen levande i dag.

Joik er den samiske musikktradisjonen og er noko heilt spesielt. Ein joik er ikkje ein song om noko -- det er ei musikalsk framstilling av noko. Ein joikar ein person, eit dyr, ein stad eller ei kjensle. Joiken har ingen fast tekst -- han kan bestå av melodiske fraser, stavingar utan bestemt meining, og kjensler som blir uttrykte direkte gjennom stemma.

Joiken er kjenneteikna av:
- Fritt, improvisert preg utan fast form
- Bruk av «nonsensstavingar» som la-la, lo-lo
- Sterkt personleg uttrykk
- Tett kopling til natur og samisk identitet

Mari Boine er den internasjonalt mest kjende samiske artisten, som blandar tradisjonell joik med moderne musikkstilar. Unge artistar som Ella Marie Hætta Isaksen (frå bandet ISAK) bringar joiken vidare til nye generasjonar gjennom pop og elektronisk musikk.

Salmar og gospel

Salmar og gospel er to songtradisjonar med røter i kristendomen, men dei høyrest svært ulike ut.

Salmar er religiøse songar med tekst som lovprisar Gud, uttrykkjer tru eller reflekterer over livet. I Noreg har vi ein lang salmetradisjon, frå dei tidlegaste mellomaldersalmane til salmane til Martin Luther og vidare til moderne salmediktarar. Salmesong er kjenneteikna av:
- Roleg, høgtideleg karakter
- Ofte homofon tekstur (alle syng i same rytme)
- Enkel melodi som meinigheita kan syngje med på
- Tekstar av poetar som Petter Dass, Elias Blix og Svein Ellingsen

Gospel oppstod blant afroamerikanarar i sørstatane i USA og har røter i spirituals frå slavane -- songar som uttrykte håp, tru og motstandskraft under umenneskelege forhold. Gospel er kjenneteikna av:
- Sterkt kjenslemessig uttrykk og energi
- Improvisasjon -- songaren kan endre melodi og tekst spontant
- Svar-og-respons: Forsongaren syng ein frase, og koret svarar
- Kraftig, ofte belta stemmebruk
- Rikt harmonisk språk med fleirstemmigheit

Gospel har hatt enorm innverknad på populærmusikk. Artistar som Aretha Franklin, Whitney Houston og Beyoncé har alle bakgrunn frå gospelkor. I Noreg har gospel blitt stadig meir populært, med kor som Oslo Gospel Choir som kombinerer den afroamerikanske tradisjonen med skandinavisk uttrykk.

Musikal -- song som forteljing

Musikal er ei scenekunstform der song, dans og skodespel blir fletta saman for å fortelje ei historie. I ein musikal er songane ikkje berre underhaldning -- dei driv handlinga framover og avslører kjenslene til karakterane. Når ein karakter i ein musikal byrjar å syngje, er det fordi kjenslene er for sterke til å berre snakkast.

Musikal-song er kjenneteikna av:
- Tydeleg tekstformidling -- kvart ord må høyrast og forståast
- Dramatisk uttrykk -- stemma formidlar kjenslene til karakteren
- Variasjon -- frå stille, intime balladar til kraftige ensemble-nummer
- Bruk av belting -- ein kraftig, open songteknikk i mellom- og høgregisteret

Musikal har gitt oss nokre av dei mest ikoniske songane nokosinne:
- «Somewhere Over the Rainbow» frå The Wizard of Oz (1939)
- «Do-Re-Mi» frå The Sound of Music (1965)
- «Memory» frå Cats (1981)
- «Let It Go» frå Frozen (2013)
- «My Shot» frå Hamilton (2015)

Broadway i New York og West End i London er dei mest kjende musikalscenene i verda. I Noreg set Folketeatret, Det Norske Teatret og mange amatørteater opp musikalar kvart år. Musikalar som Les Misérables, Phantom of the Opera og Grease er populære over heile verda.

Musikal-tradisjon krev allsidige songarar som kan veksle mellom ulike stilar og karakterar, nokre gonger i same song.

Rapp -- rytmisk ordkunst

Rapp er ei vokal kunstform der tekst blir framført rytmisk over ein beat, vanlegvis utan tradisjonell melodi. Rapp har røtene sine i afroamerikansk kultur, spesielt hip-hop-rørsla som oppstod i New York på 1970-talet.

Rapp er kjenneteikna av:
- Rytme og flow: Korleis orda blir plasserte i forhold til beaten. Flow er rappens ekvivalent til melodi -- det er det som gjer rappen musikalsk.
- Rim: Rapp er fylt med rim -- enderim, innrim, fleirstemt rim og rim som strekkjer seg over fleire linjer.
- Tekst og bodskap: Rapp-tekstar kan handle om alt frå sosial urettferd til kjærleik, fest og personlege erfaringar.
- Beatboxing: Å lage trommer og perkusjons-lydar med munnen -- ein vokal tradisjon i seg sjølv.

Rapp i Noreg har vakse enormt. Artistar som Karpe (Karpe Diem), Cezinando, Lars Vaular og Arif har vist at norsk rapp held internasjonalt nivå. Karpe, med blandinga si av rapp, pop og samfunnskommentar, er blant dei mest populære artistane i Noreg.

Sjølv om rapp ikkje er «song» i tradisjonell forstand, bruker han stemma som instrument på ein svært medviten og teknisk måte. Mange moderne artistar blandar rapp og song -- Karpe, Post Malone og Drake vekslar fritt mellom å rappe og syngje. Denne blandinga har blitt ein av dei mest populære musikkstilane i verda.

Oppsummering

Songtradisjonar er ulike måtar å bruke stemma på, forma av kultur, historie og funksjon.

Norsk folkemusikk inkluderer kveding (folkeviser med rein stemme og ornamentikk) og joik (samisk tradisjon med fritt, improvisert uttrykk). Salmar er rolege, høgtidelege kyrkjesongar, medan gospel har afroamerikanske røter med sterkt kjensleuttrykk, improvisasjon og svar-og-respons.

Musikal kombinerer song, dans og skodespel for å fortelje ei historie, med teknikkar som belting for kraftfulle augneblink. Rapp er rytmisk ordkunst med fokus på flow, rim og bodskap.

Kjennskap til ulike songtradisjonar gir oss ei rikare forståing av musikk og av menneska som har skapt han.