2.1 Stemmen som instrument

Stemma som instrument

Du ber med deg det mest personlege og allsidige instrumentet som finst -- stemma di. Ingen to stemmer er heilt like, og stemma di kan gjere ting ingen andre instrument kan: ho kan syngje, snakke, kviskre, rope, le og gråte. Ho kan etterlikne andre lydar, og ho kan formidle tekst og melodi samtidig.

Mange tenkjer kanskje at det å syngje er noko ein anten «kan» eller «ikkje kan». Men sanninga er at song er ein dugleik som kan lærast og utviklast, akkurat som å spele gitar eller piano. Alle har ei stemme, og alle kan lære å bruke ho betre.

I dette kapittelet skal vi utforske korleis stemma fungerer reint fysisk, kva stemmeleier er, kvifor pusteteknikk er så viktig, og korleis du kan varme opp stemma di for å syngje betre og tryggare. Anten du elskar å syngje i dusjen, drøymer om å stå på ei scene, eller berre vil delta betre i musikktimane, er dette nyttig kunnskap.

Stemmebanda -- strengane til musikken

Djupt nede i halsen, i strupehovudet (larynks), sit to små folder av vev som blir kalla stemmeband (eller stemmelepper). Dei er berre omtrent 1-2 cm lange hos kvinner og 1,5-2,5 cm hos menn, men dei er heilt avgjerande for alle lydar vi lagar med stemma.

Når vi pustar normalt, er stemmebanda opne slik at lufta kan passere fritt. Men når vi snakkar eller syng, lukkar stemmebanda seg og byrjar å vibrere når lufta frå lungene blir pressa gjennom dei. Denne vibrasjonen skaper lydbølgjer -- og det er desse lydbølgjene som er lyden vi høyrer.

Kor raskt stemmebanda vibrerer, avgjer tonehøgda:
- Høge tonar: Stemmebanda blir strekte og blir strammare, og dei vibrerer raskare. Hos ein sopran kan stemmebanda vibrere over 1000 gonger i sekundet på dei høgaste tonane.
- Djupe tonar: Stemmebanda slappar av og vibrerer saktare. Ei djup basstemme kan kome ned mot 80 vibrasjonar per sekund.

Dette prinsippet liknar på ein gitar: ein stram streng gir ein høg tone, ein slakk streng gir ein djup tone. Skilnaden er at gitarstrengar blir stramma med skruar, medan stemmebanda blir stramma av små musklar i strupehovudet.

I puberteten gjennomgår stemmebanda store endringar, spesielt hos gutar. Stemmebanda veks og blir tjukkare, noko som gjer stemma djupare. Denne overgangen blir kalla stemmeskifte (mutasjon) og kan gjere at stemma «knekk» eller hoppar mellom lyst og mørkt register. Det er heilt normalt og går over.

Stemmeleier -- frå bass til sopran

Alle stemmer er unike, men vi grupperer dei i ulike stemmeleier (eller stemmetypar) baserte på kva for eit toneomfang dei har. Dei fire hovudstemmeleia er:

Kvinnestemmer:
- Sopran: Det lysaste kvinnestemmeleiet. Omfang omtrent frå C4 (midtre C) til C6. Døme: Beyoncé, Ariana Grande, norske Sissel Kyrkjebø.
- Alt (mezzosopran/alt): Det mørkare kvinnestemmeleiet. Omfang omtrent frå F3 til F5. Døme: Adele, Amy Winehouse, norske Maria Mena.

Mannsstemmer:
- Tenor: Det lysaste mannsstemmeleiet. Omfang omtrent frå C3 til C5. Døme: Freddie Mercury, Ed Sheeran, norske Kurt Nilsen.
- Bass: Det mørkaste stemmeleiet. Omfang omtrent frå E2 til E4. Døme: Johnny Cash, Barry White.

Dei fleste ungdomar har enno ikkje eit ferdig utvikla stemmeleie -- stemma held fram med å mognast gjennom tenåra og inn i tjueåra. Det er difor heilt normalt at du enno ikkje veit om du er sopran, alt, tenor eller bass.

I tillegg til hovudstemmeleia finst mellomkategoriar: mezzosopran (mellom sopran og alt), baryton (mellom tenor og bass). Mange populærmusikkartistar passar ikkje pent inn i éin kategori, og det er heilt greitt -- stemmeleia er mest brukte i klassisk musikk og kor.

Pusteteknikk -- motoren til stemma

Pusten er drivstoffet for stemma. Utan luft, ingen lyd. Men det handlar ikkje berre om å puste -- det handlar om korleis du pustar. God pusteteknikk er det aller viktigaste grunnlaget for god song.

Dei fleste av oss pustar ganske grunt til vanleg -- brystkassa hevar seg opp og ned, og vi bruker berre den øvste delen av lungene. Men for å syngje godt treng vi djup pusting, der vi bruker mellomgolvet (diafragma).

Mellomgolvet (diafragma) er ein stor, kuppelforma muskel som sit mellom brystkassa og mageregionen. Når du pustar inn djupt, trekkjer mellomgolvet seg nedover og flatar ut. Det skaper plass i lungene slik at dei kan fyllast heilt. Du kjenner dette som at magen «blæs seg opp» -- det er ikkje magen som blir fylt med luft, men lungene som utvidar seg nedover.

Prøv dette:
1. Legg ei hand på magen
2. Pust inn gjennom nasen -- lat magen presse handa utover
3. Pust sakte ut gjennom munnen med ein «sss»-lyd
4. Kjenn korleis magen gradvis trekkjer seg innover igjen

Denne kontrollerte utpustinga er nøkkelen til god song. Ved å kontrollere mellomgolvet kan du sende ein jamn, stabil luftstraum over stemmebanda -- og det gir ein jamn, stabil tone.

Oppvarming av stemma

Akkurat som du varmar opp kroppen før trening, bør du varme opp stemma før du syng. Oppvarming gjer stemmebanda mjuke og smidige, og reduserer risikoen for å overbelaste stemma.

Ei god oppvarming tek 5-10 minutt og kan innehalde:

1. Pust: Start med nokre djupe pust. Inn gjennom nasen (magen ut), ut gjennom munnen (magen inn). Gjenta 5-10 gonger.

2. Nynning: Nynn ein behageleg tone med lukka munn. Flytt tonen sakte opp og ned. Kjenn vibrasjonen i leppene og nasen. Dette er ein skånsam måte å «starte motoren» på.

3. Leppetrill: Press leppene lett saman og blæs luft ut slik at leppene vibrerer (som ein hesteprut). Gjer dette medan du glir opp og ned i tonehøgd. Leppetrillen hjelper med å slappe av i halsen.

4. Skalaøvingar: Syng ein enkel skala (do-re-mi-fa-sol) på ei «ma»- eller «na»-staving. Start i eit komfortabelt leie og flytt gradvis oppover og nedover.

5. Strekking: Gjesp stort (strekkjer svelget), rull på hovudet (løyser nakken), og roter skuldrene (slepper spenning).

Noko du ALDRI bør gjere: syngje fullt ut med ein gong utan oppvarming, rope eller kviskre overdrive (begge delar slit på stemmebanda), eller syngje vidare dersom det gjer vondt.

Oppsummering

Stemma er eit instrument vi alle har, bygd opp av tre delar: luftkjelda (lungene og mellomgolvet), lydkjelda (stemmebanda) og resonansromma (svelg, munn og nase). Stemmebanda vibrerer når luft blir pressa gjennom dei, og vibrasjonsfarten avgjer tonehøgda.

Stemmer blir delte inn i stemmeleier: sopran og alt (kvinnestemmer), tenor og bass (mannsstemmer). God pusteteknikk med bruk av mellomgolvet er fundamentet for god song.

Oppvarming av stemma er viktig for å førebyggje skadar og syngje betre. Ei god oppvarming inkluderer pusteøvingar, nynning, leppetrill og skalaøvingar. Stemma er eit instrument som kan trenast og utviklast gjennom heile livet.