5.4 Samisk musikk og joik

Samisk musikk og joik

Samane er urfolket i Noreg og Norden, og dei har ein av dei eldste musikktradisjonane i Europa: joiken. Joiken er ikkje berre song – han er ei heilt eiga musikalsk uttrykksform som skil seg fundamentalt frå vestleg musikktradisjon. Medan vi i vestleg tradisjon syng om noko, joikar ein noko eller nokon. Ein joikar eit menneske, eit dyr, eit landskap eller ei kjensle – ein gjenskaper sjølve essensen av det ein joikar.

I dette kapittelet skal du lære om historia til joiken, korleis han blei undertrykt og nesten forsvann, og korleis han i dag opplever ein renessanse gjennom både tradisjonelle utøvarar og moderne samisk musikk.

Kjenneteikna til joiken

Joiken skil seg frå vestleg song på fleire måtar:

Melodiske trekk:
- Korte, gjentakande melodiske motiv
- Ofte pentatonisk (femtone) skala
- Melodien kan variere frå gong til gong – joiken «lever» og er aldri heilt identisk
- Kan bruke intervall som ikkje er vanlege i vestleg musikk

Tekst og vokal:
- Mange joikar har ingen ord, men bruker vokallydar som «lo-lo-lo», «na-na-na» eller liknande stavingar
- Nokre joikar har korte tekstfragment
- Stemmebruken er karakteristisk: frå mjuk og meditativ til kraftig og rå
- Vibrato og glissando (gliding mellom tonar) blir brukt mykje

Rytme:
- Fri rytme utan fast taktart i mange tradisjonelle joikar
- Rytmen følgjer ofte andedraget til joikaren
- Tempoet kan variere innanfor same joik

Funksjon:
- Personjoik: Kvart menneske kan ha sin eigen joik, som er like personleg som eit namn
- Dyrejoik: Fangar karakteren til eit dyr (f.eks. rørslene til reinen)
- Landskapsjoik: Skildrar ein stad eller eit landskap musikalsk
- Kjenslejoik: Uttrykkjer sorg, glede, lengt eller kjærleik

Historia til joiken

Urgammal tradisjon:
Joiken blir rekna som ein av dei eldste vokaltradisjonane i Europa, med røter som truleg går tusenvis av år tilbake. I det samiske samfunnet var joiken ein naturleg del av kvardagen – ein joika under reingjetinga, på tur i fjellet, i samvær med andre, og i seremonielle samanhengar.

Noaidevuohta (sjamanisme):
I den tradisjonelle samiske religionen hadde noaiden (sjamanen) ei sentral rolle. Noaiden brukte joik saman med runebomma (tromme) for å komme i transe og kommunisere med åndeverda. Joiken hadde dermed òg ein spirituell og religiøs funksjon.

Undertrykking og forbod:
Frå 1600-talet og framover blei joiken aktivt motarbeidd av kyrkja og styresmaktene:
- Misjonærar forbaud joik og kalla han «musikken til djevelen»
- Runebommer blei konfiskerte og brende
- Under fornorskingspolitikken (ca. 1850–1960) blei samisk kultur, språk og joik systematisk undertrykt
- Samiske barn på internatskular blei straffa for å joike
- Mange samar slutta å joike av skam og frykt

Denne undertrykkinga førte til at mange joikar gjekk tapt, og at fleire generasjonar voks opp utan kjennskap til eigen joiktradisjon.

Revitalisering:
Frå 1970-talet og framover har det vore ei sterk rørsle for å ta tilbake og revitalisere joiktradisjonen:
- Nils-Aslak Valkeapää (1943–2001) – samisk kunstnar og joikar som var sentral i den samiske kulturreisinga
- Mari Boine (f. 1956) – har kombinert joik med rock, jazz og verdsmusikk og nådd eit internasjonalt publikum
- I dag blir det joika igjen i skular, på festivalar og i kulturlivet
- Joik er anerkjend som ein viktig del av samisk kulturarv

Moderne samisk musikk

I dag finst det eit levande samisk musikkmiljø som spenner frå tradisjonell joik til elektronisk musikk:

Tradisjonell joik i moderne tid:
- Inga Juuso – anerkjend tradisjonell joikar som har vore viktig for å bevare og formidle joiktradisjonen
- Wimme Saari (Finland) – kombinerer tradisjonell joik med elektronisk musikk
- Joik blir framleis brukt i kvardagen i samiske samfunn, spesielt i reindriftsmiljø

Samisk populærmusikk:
- Mari Boine (f. 1956, Kautokeino) – den mest kjende samiske artisten i Noreg internasjonalt. Blandar joik med rock, jazz og verdsmusikk. Album som «Gula Gula» (1989) og «Leahkastin» (2009)
- Sofia Jannok (f. 1982, Sverige) – samisk artist som blandar joik med pop og folk
- Ella Marie Hætta Isaksen (f. 1998) – kjend frå bandet ISÁK og som artist. Blandar joik med elektronika og pop. Òg kjend for samfunnsengasjement
- KEiiNO – norsk Eurovision-bidrag i 2019 med låten «Spirit in the Sky» som inkluderte joik, framført av bl.a. Fred Buljo (samisk joikar)

Samisk hiphop og elektronika:
- Niilas – samisk rappar som bruker samisk språk og joik-element
- ISÁK – samisk duo som blandar joik med elektronisk popmusikk

Joik i film og medium:
- Joik er brukt i Disney-filmen «Frost 2» (2019), der den samisk-inspirerte musikken til Kristoff-karakteren er basert på joik
- Sámi Grand Prix – ein årleg joikfestival og konkurranse

Joik og identitet

Joiken har ein spesiell plass i samisk identitetsbygging:

Kulturell motstand:
- Under fornorskingspolitikken blei joik eit symbol på samisk motstandskraft
- Å joike var ei politisk handling – å insistere på identiteten sin
- I dag er joik eit stolt uttrykk for samisk tilhøyrsle

Språkberar:
- Joiken ber med seg samisk språk og kultur
- Gjennom joiken lærer unge samar om tradisjonar, landskap og slektshistorie
- Joiken er ei levande forbindelse til kunnskapen til forfedrane

Debatt og utfordringar:
- Kven har rett til å joike? Nokre meiner joik høyrer til det samiske folket og ikkje bør brukast av andre utan løyve
- Kommersialisering: Kan joik brukast i reklame, film og popmusikk utan å miste tydinga si?
- «Frost 2»-debatten: Disney brukte samisk-inspirert musikk, noko som førte til diskusjon om retten urfolk har til eigen kulturarv
- Sametinget har vore involvert i å sikre at samisk kultur blir respektert i medium og underhaldning

Oppsummering

- Joik er den tradisjonelle samiske vokaltradisjonen og ei av dei eldste musikkformene i Europa.
- Ein joikar noko, ikkje om noko – joiken fangar essensen av ein person, eit dyr eller ein stad.
- Joiken kjenneteiknast av gjentakande melodiske motiv, vokallydar utan fast tekst, fri rytme og karakteristisk stemmebruk.
- Under fornorskingspolitikken blei joiken undertrykt og nesten øydelagd.
- Frå 1970-talet har joiken opplevd ei revitalisering gjennom artistar som Nils-Aslak Valkeapää og Mari Boine.
- Moderne samiske artistar som Ella Marie Hætta Isaksen, ISÁK og KEiiNO viser at joik kan leve vidare i nye musikalske former.
- Spørsmål om kven som har rett til å bruke joik er ein viktig debatt om kulturarv og respekt.