5.1 Afrikansk musikk

Afrikansk musikk

Afrika er eit enormt kontinent med over 50 land og tusenvis av ulike kulturar og språk. Det betyr at det finst eit overveldande mangfald av musikktradisjonar. Likevel er det nokre fellestrekk som går att i store delar av kontinentet: den sentrale rolla til rytme og trommer, bruken av kall-og-svar-teknikk, og den tette forbindelsen musikken har til dans, ritual og dagligliv.

Afrikansk musikk har hatt enorm innverknad på resten av verda. Jazz, blues, rock, funk, hiphop, samba og reggae – alle desse sjangrane har røter i afrikanske musikktradisjonar som blei brakte til Amerika gjennom den transatlantiske slavehandelen. I dag er afrikanske artistar som Burna Boy, Wizkid og Angélique Kidjo blant dei mest populære musikarane i verda.

Tradisjonelle instrument

Afrika har eit rikt utval av tradisjonelle instrument:

Trommer:
- Djembe – begerforma tromme frå Vest-Afrika (Mali, Guinea, Senegal). Spelast med berre hendene og kan gi både djupe bass-tonar og skarpe slap-lydar.
- Talking drum (dundun) – ei timeglasforma tromme som kan imitere tonefallet i språket ved å stramme skinnet. Brukast tradisjonelt til kommunikasjon over lange avstandar.
- Djun djun – store basstrommer frå Vest-Afrika som gir den djupe grunnrytmen.

Strengeinstrument:
- Kora – eit 21-strenga instrument frå Vest-Afrika som kombinerer eigenskapar frå harpe og lutt. Spelast tradisjonelt av griotar (historieforteljarar).
- Ngoni – eit lutt-liknande strengeinstrument frå Mali, forfar til den amerikanske banjoen.

Melodiske perkusjonsinstrument:
- Mbira (kalimba/tommelfingerpiano) – eit instrument med metalltunger festa til eit trebrett, opphavleg frå Zimbabwe. Gir ein klingande, meditativ lyd.
- Balafon – eit xylofon-liknande instrument med kalebassar som resonanskammer, vanleg i Vest-Afrika.

Blåseinstrument:
- Vuvuzela – det lange plasthornet som blei verdskjent under fotball-VM i Sør-Afrika 2010, men som har røter i afrikanske horntradisjonar.

Kall-og-svar (call and response)

Ei av dei mest utbreidde formene i afrikansk musikk er kall-og-svar-teknikken. Ein forsongar eller solist syng ei frase (kallet), og gruppa svarar med ein fastlagd respons. Dette skaper ein dialog mellom leiar og fellesskap.

Denne teknikken finn vi att i:
- Tradisjonelle afrikanske seremoniar
- Gospel og spirituals (utvikla av afro-amerikanarar)
- Blues og jazz
- Moderne pop- og rockmusikk

Kall-og-svar er ikkje berre ein musikalsk teknikk – han reflekterer ein sosial verdi om fellesskap og deltaking som er sentral i mange afrikanske kulturar.

Moderne afrikansk musikk

Afrikansk musikk i dag er ein av dei mest spennande og raskast veksande musikkscenene i verda:

Afrobeats (ikkje å forveksle med Fela Kutis «Afrobeat»):
- Moderne popmusikk frå Nigeria og Ghana
- Blandar vest-afrikanske rytmar med hiphop, R&B og dancehall
- Artistar: Burna Boy (Nigeria, vinnar av Grammy 2021), Wizkid (Nigeria, samarbeid med Drake og Beyoncé), Tems (Nigeria)
- Songen «Ye» av Burna Boy og «Essence» av Wizkid feat. Tems har blitt globale hits

Highlife:
- Oppstod i Ghana og Nigeria på 1900-talet
- Blanding av tradisjonell afrikansk musikk og vestlege instrument som gitar og blåseinstrument
- E.T. Mensah blir rekna som «highlife-kongen»

Afrobeat (originalen):
- Skapt av Fela Kuti i Nigeria på 1970-talet
- Blanding av funk, jazz, highlife og tradisjonell yoruba-musikk
- Ofte politisk lada med tekstar som kritiserte korrupsjon og undertrykking
- Songane kunne vare i 15–30 minutt

Amapiano:
- Elektronisk dansemusikk frå Sør-Afrika
- Kjenneteiknast av mjuke synth-pads, djupe basslinjer og logg-drum-lydar
- Har blitt enormt populært globalt frå ca. 2020

Afropop og verdsmusikk:
- Youssou N'Dour (Senegal) – blandar mbalax-tradisjonen med pop
- Angélique Kidjo (Benin) – har vunne fire Grammy-prisar
- Miriam Makeba (Sør-Afrika) – «Mama Africa», kjend for «Pata Pata» og anti-apartheid-aktivisme

Innverknaden afrikansk musikk har hatt på verda

Den transatlantiske slavehandelen (1500–1800-talet) førte til at millionar av afrikanarar blei frakta til Amerika. Dei tok med seg musikktradisjonane sine, og desse blei grunnlaget for nokre av dei mest populære musikksjangrane i verda:

- Spirituals og gospel – religiøse songar med kall-og-svar og emosjonell vokal
- Blues – byggjer på afrikansk pentatonisk skala og kall-og-svar
- Jazz – improvisasjon og polyrytmikk med røter i afrikansk tradisjon
- Rock and roll – utvikla frå blues og R&B
- Funk – dei rytmiske innovasjonane til James Brown har tydelege parallellar til vest-afrikansk polyrytmikk
- Hiphop – raptradisjonen har likskapar med griot-fortteljartradisjonen
- Reggae og samba – karibisk og latinamerikansk musikk med sterke afrikanske røter

I dag ser vi ein «omvendt» innverknad der afrikanske artistar som Burna Boy og Wizkid påverkar vestleg popmusikk tilbake. Samarbeid mellom afrikanske og vestlege artistar har blitt heilt vanleg.

Oppsummering

- Afrikansk musikk er ekstremt mangfaldig, men har fellestrekk som polyrytmikk, kall-og-svar og sterk tilknyting til dans og fellesskap.
- Sentrale tradisjonelle instrument inkluderer djembe, kora, mbira og balafon.
- Griotar er tradisjonelle historieforteljarar og musikarar i Vest-Afrika.
- Moderne afrikanske sjangrar inkluderer afrobeats, afrobeat (Fela Kuti), highlife og amapiano.
- Afrikansk musikk har vore grunnleggjande for utviklinga av blues, jazz, rock, funk, hiphop og mange andre vestlege sjangrar.
- I dag påverkar afrikanske artistar som Burna Boy og Wizkid global popmusikk i det som blir kalla ein «omvendt» kulturell innverknad.