1.5 Populærmusikkens historie
Lær om populærmusikkens utvikling fra 1950 til i dag.
Historia til populærmusikken
Populærmusikk -- musikk som er laga for eit breitt publikum -- er den musikken dei fleste av oss høyrer dagleg. Men denne musikken har ei fascinerande historie som strekkjer seg over meir enn hundre år og kryssar kontinent, kulturar og sosiale skiljelinjer.
Røtene til populærmusikken ligg i afroamerikansk musikktradisjon: blues, gospel og jazz. Frå desse røtene voks det fram rock'n'roll, soul, funk, hip-hop og elektronisk dansemusikk. Kvar ny sjanger har bygd på det som kom før, samstundes som han har lagt til noko nytt.
I dette kapittelet skal vi følgje historia til populærmusikken frå byrjinga av 1900-talet til i dag.
Blues og jazz -- røtene (1900--1940)
All moderne populærmusikk har røter i den afroamerikanske musikktradisjonen. To sjangrar er særleg viktige: blues og jazz.
Blues
Bluesen oppstod i Mississippi-deltaet på slutten av 1800-talet, skapt av etterkomarar av slavar. Den tidlege bluesen var solistisk vokalmusikk, ofte akkompagnert av akustisk gitar. Robert Johnson (1911--1938) er den mest legendariske tidlege bluesartisten -- han spelte inn berre 29 låtar, men innverknaden hans på seinare musikk er enorm.
12-taktars bluesform med akkordprogresjonen I-I-I-I-IV-IV-I-I-V-IV-I-V blei standarden og blir framleis brukt i utalige låtar. Bluesskalaen byggjer på den moll-pentatoniske skalaen (som allereie har senka ters og septim) og legg til ein senka kvint -- den karakteristiske «blue note» -- som gjev musikken sin særeigne, kjensleladde klang.
Jazz
Jazzen oppstod i New Orleans rundt 1900 som ei blanding av blues, ragtime, marsjmusikk og europeisk harmonikk. Louis Armstrong (1901--1971) revolusjonerte jazzen med trompetspelinga og vokalen sin. Jazz blir kjenneteikna av improvisasjon -- musikarane skaper melodiar spontant over eit akkordskjema.
Jazzen utvikla seg gjennom fleire fasar:
- Swing (1930--1945): Store orkester (big bands) med dansbar musikk. Duke Ellington og Count Basie var sentrale bandleiarar.
- Bebop (1940-talet): Mindre grupper med raskare tempo og meir kompleks harmonikk. Charlie Parker og Dizzy Gillespie var pionerar.
- Cool jazz og modal jazz (1950-talet): Rolegare, meir atmosfærisk jazz. Albumet «Kind of Blue» (1959) av Miles Davis er det mest selde jazzalbumet gjennom tidene.
Rock'n'roll -- ein revolusjon (1950-talet)
På 1950-talet smelta rhythm & blues (R&B), country og gospel saman til ein ny, eksplosiv sjanger: rock'n'roll. Denne musikken var rask, energisk og danseorientert, og han appellerte særleg til ungdom.
Pionerane
- Chuck Berry (1926--2017): Ofte kalla «far til rock'n'rollen». Gitarriffa og sceneopptredenane hans definerte sjangeren. Låtar som «Johnny B. Goode» (1958) og «Roll Over Beethoven» (1956) er klassikarar.
- Little Richard (1932--2020): Energisk pianist og vokalist med ein vill scenepersonlegdom. «Tutti Frutti» (1955) og «Long Tall Sally» (1956).
- Elvis Presley (1935--1977): «The King of Rock'n'Roll» brakte den afroamerikanske musikkstilen til eit breitt, kvitt publikum. «Hound Dog» (1956), «Jailhouse Rock» (1957).
Rock'n'roll var revolusjonerande ikkje berre musikalsk, men også sosialt og kulturelt. I eit USA prega av raseskilje var det ein musikk som krysste rasegrenser -- svart musikk og kvit musikk smelta saman.
The Beatles og den britiske invasjonen (1960-talet)
På 1960-talet tok britiske band som The Beatles, The Rolling Stones og The Who rock'n'rollen tilbake over Atlanterhavet. The Beatles -- John Lennon, Paul McCartney, George Harrison og Ringo Starr -- revolusjonerte populærmusikken med album som «Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band» (1967), som viste at popmusikk kunne vere kunstnarisk ambisiøs.
Korleis blir den 12-taktars bluesforma brukt i rockemusikk?
Den 12-taktars bluesforma er grunnlaget for utalige rockelåtar. Forma bruker tre akkordar (I, IV og V) fordelte over 12 taktar:
Takt 1--4: I -- I -- I -- I
Takt 5--8: IV -- IV -- I -- I
Takt 9--12: V -- IV -- I -- V (turnaround)
I C-dur tyder dette: C -- C -- C -- C -- F -- F -- C -- C -- G -- F -- C -- G
Eksempel på rockelåtar baserte på 12-taktars blues:
- Chuck Berry: «Johnny B. Goode» (1958)
- Elvis Presley: «Hound Dog» (1956)
- The Beatles: «Can't Buy Me Love» (1964, modifisert)
- Eric Clapton: «Before You Accuse Me» (1989)
- ZZ Top: «La Grange» (1973)
12-taktars blues er sannsynlegvis den mest brukte forma i historia til populærmusikken. Når du kjenner ho, vil du høyre ho overalt!
Kva musikksjanger blir rekna som grunnlaget for nesten all moderne populærmusikk?
Kva Beatles-album frå 1967 viste at popmusikk kunne vere kunstnarisk ambisiøs?
Soul, funk og disco (1960--1980-talet)
Soul
Soul kombinerer den emosjonelle intensiteten i gospel-songen med blues og R&B. Aretha Franklin (1942--2018), «the Queen of Soul», er kanskje den mest ikoniske soulartisten med låtar som «Respect» (1967). James Brown (1933--2006) utvikla ein meir rytmisk stil som la grunnlaget for funk.
Funk
Funk er ein groovebasert sjanger der rytmeseksjonen (bass og trommer) er i sentrum. James Brown og Parliament-Funkadelic (leidd av George Clinton) definerte sjangeren. Funken hadde enorm innverknad på hip-hop -- mange av dei mest sampla låtane i historia til hip-hop er funklåtar.
Disco
Disco oppstod på midten av 1970-talet i nattklubbane i New York. Med sin pulserande 4/4-beat, strykararrangement og dansbare grooves blei disco eit globalt fenomen. Bee Gees med «Stayin' Alive» (1977) og Donna Summer med «I Feel Love» (1977) var blant dei største namna. «I Feel Love», produsert av Giorgio Moroder, brukte synthesizer som grunnlag og blir rekna som ein forløpar for elektronisk dansemusikk.
Punk og alternativ rock (1970--1990-talet)
På slutten av 1970-talet reagerte punkrocken mot progrock og det polerte i discoen. The Ramones, Sex Pistols og The Clash spelte rå, enkel og energisk musikk med politiske tekstar. «gjer-det-sjølv»-haldninga til punken påverka all seinare alternativ musikk.
På 1980- og 1990-talet voks alternativ rock fram med band som R.E.M., Nirvana og Radiohead. «Smells Like Teen Spirit» (1991) av Nirvana brakte grunge-rørsla frå Seattle inn i mainstream.
Hip-hop (1970-talet til i dag)
Hip-hop oppstod i Bronx, New York, på 1970-talet som ei kulturell rørsle med fire element: rap (MCing), DJing (turntablism), breakdance og graffiti.
DJ Kool Herc blir rekna som grunnleggjaren av hip-hopen -- han isolerte instrumentale «breaks» frå funklåtar og spelte dei i loop på blokkfestar. Grandmaster Flash utvikla DJ-teknikken vidare, og The Sugarhill Gang gav ut «Rapper's Delight» (1979), den første store hiten til hip-hopen.
Hip-hop har gjennomgått fleire epokar:
- Old school (1979--1984): Enkel produksjon, festleg stemning
- Golden age (1986--1994): Meir sofistikert produksjon og tekstinnhald. Run-D.M.C., Public Enemy, A Tribe Called Quest, Nas, Wu-Tang Clan
- Mainstream-dominans (2000-talet til i dag): Hip-hop er den mest populære sjangeren i verda. Artistar som Jay-Z, Kanye West, Kendrick Lamar og Drake har dominert hitlistene
Elektronisk dansemusikk (1980-talet til i dag)
Elektronisk dansemusikk (EDM) har røter i den elektroniske produksjonen i discoen og utvikla seg gjennom undersjangrar som house (Chicago, 1980-talet), techno (Detroit, 1980-talet), drum and bass (UK, 1990-talet) og dubstep (UK, 2000-talet).
Verktøya til den elektroniske musikken -- trommemaskiner, synthesizerar og samplerar -- har endra heile musikkproduksjonen. I dag blir mesteparten av all populærmusikk laga med datamaskiner og programvare, noko som har demokratisert musikkproduksjon.
Kva er sampling, og korleis blir det brukt i hip-hop?
Eksempel:
- Kanye West: «Gold Digger» (2005) samplar «I Got a Woman» (1954) av Ray Charles
- MC Hammer: «U Can't Touch This» (1990) samplar bassgangen frå «Super Freak» (1981) av Rick James
- The Notorious B.I.G.: «Juicy» (1994) samplar Mtume «Juicy Fruit» (1983)
Sampling er kreativt fordi det plasserer kjend musikk i ein heilt ny kontekst. Ein soul-hit frå 1970-talet kan bli grunnlaget for ein moderne hiphop-låt. Sampling krev vanlegvis løyve (klarering) frå rettshavarane til den opphavlege innspelinga.
Sampling viser korleis populærmusikken konstant byggjer vidare på seg sjølv -- ny musikk er alltid i dialog med eldre musikk.
Kvar og når oppstod hip-hop?
Vel éin populærmusikksjanger (blues, jazz, rock, soul/funk, hip-hop eller elektronisk musikk) og lag eit «sjangerportrett». Skildre opphavet til sjangeren, viktigaste kjenneteikn, sentrale artistar og innverknad på seinare musikk. Illustrer med minst to konkrete låteksempel.
Lag ei tidslinje over historia til populærmusikken frå 1900 til i dag. Inkluder minst 10 viktige hendingar, sjangrar og artistar. Forklar kort korleis kvar ny sjanger bygde på det som kom før.
Populærmusikk har ofte vore knytt til sosiale og politiske rørsler. Vel eitt eksempel (t.d. rock'n'roll og raseskilje i USA på 1950-talet, punk og arbeidarklasse i England på 1970-talet, eller hip-hop og sosial ulikskap) og forklar samanhengen mellom musikken og den sosiale konteksten.
Oppsummering
Historia til populærmusikken er ei historie om kreativ utveksling og innovasjon:
- Blues (frå 1890-talet) la grunnlaget med bluesskalaen, 12-taktars form og ein emosjonell vokal stil
- Jazz (frå 1900) bidrog med improvisasjon, avansert harmonikk og swing
- Rock'n'roll (1950-talet) smelta blues og country saman og blei musikken til ungdomen
- Soul, funk og disco (1960--1970-talet) utvikla groovebasert musikk med emosjonell vokal
- Punk (1970-talet) forenkla og politiserte rocken
- Hip-hop (frå 1970-talet) skapte ny musikk frå eldre innspelingar gjennom sampling og DJing
- Elektronisk musikk (frå 1980-talet) demokratiserte musikkproduksjonen med ny teknologi
Kvar ny sjanger har bygd på det som kom før, og teknologiske nyvinningar -- frå den elektriske gitaren til datamaskinen -- har vore drivkrefter i utviklinga. Populærmusikken har også alltid vore knytt til sosiale og kulturelle rørsler.
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.