1.1 Musikkhistorie: Barokk og klassisisme

Musikkhistorie: Barokk og klassisisme

Musikken vi høyrer i dag har djupe røter i historia. For å forstå kvifor musikk høyrest ut som han gjer -- anten det er ein poplåt, ein filmsoundtrack eller eit stykke klassisk musikk -- må vi reise tilbake i tid og sjå på dei store epokane i musikkhistoria.

I dette kapittelet skal vi utforske to av dei viktigaste periodane i vestleg musikkhistorie: barokken (ca. 1600--1750) og klassisismen (ca. 1750--1820). Desse periodane la grunnlaget for mykje av den musikken vi kjenner i dag. Mange av dei musikalske formene som blei utvikla -- sonaten, symfonien, konserten -- blir framleis brukte, og komponistane frå denne tida blir rekna blant dei største som nokon gong har levd.

Vi skal sjå på kva som kjenneteiknar musikken frå desse periodane, kva komponistar som var sentrale, og korleis musikken utvikla seg i takt med samfunnsendringane i Europa.

Barokken i historisk kontekst

Barokken som musikalsk periode strekkjer seg frå ca. 1600 til 1750. I denne perioden skjedde det enorme endringar i Europa: det var ei tid med store vitskaplege oppdagingar, religiøse konfliktar og framveksten av mektige kongehus. Eineveldige kongar som Ludvig XIV av Frankrike brukte musikk og kunst bevisst for å vise makta og prakta si.

Musikken blei tett knytt til kyrkja og hoffet. Kyrkjemusikken var viktig i både den katolske og den protestantiske tradisjonen, medan hoffmusikken underheldt kongane og adelen. Dei fleste komponistar var tilsette anten av kyrkja eller av ein adeleg patron.

Kjenneteikn på barokkmusikk

Barokkmusikken har fleire typiske trekk:

- Generalbass (basso continuo): Ei gjennomgåande basslinje spelt av cembalo eller orgel saman med eit bassinstrument som cello. Generalbassen gav musikken eit harmonisk fundament og er eit av dei mest karakteristiske trekka ved barokkmusikk.

- Ornamentikk: Melodiane er rikt utsmykka med trillar, forslag og andre ornament. Songarar og instrumentalistar blei venta å improvisere ornament.

- Terrassedynamikk: I staden for gradvise overgangar mellom sterkt og svakt (crescendo/diminuendo) brukte barokkmusikken plutselege skifte mellom forte og piano.

- Kontrapunkt: Fleire sjølvstendige melodiske stemmer som blir fletta saman til ein harmonisk heilskap. Den mest avanserte forma for kontrapunkt er fugen, der eit tema blir introdusert i ei stemme og deretter imitert av dei andre stemmene.

- Affektlæra: Ideen om at musikk skal uttrykkje bestemte kjensler (affektar). Kvar satsdel eller aria skulle uttrykkje éin grunnleggjande affekt -- glede, sorg, sinne, kjærleik.

Store barokkomponistar

Johann Sebastian Bach (1685--1750)

Bach blir rekna av mange som den største komponisten i vestleg musikkhistorie. Han var tysk og verka som organist og kantor i Leipzig dei siste 27 åra av livet sitt. Bach meistra alle musikalske former i samtida og førte kontrapunktet til eit uovertruffe nivå.

Viktige verk:
- Brandenburger-konsertane (1721): Seks konsertar som viser breidda i orkestermusikken til barokken
- Das wohltemperierte Klavier (1722/1742): 48 preludium og fugar i alle dur- og molltonartar
- Matteuspasjonen (1727): Eit monumentalt verk for kor, solistar og orkester
- Toccata og fuge i d-moll (BWV 565): Eit av dei mest kjende orgelverka

Antonio Vivaldi (1678--1741)

Vivaldi var ein italiensk prest og fiolinist, kjend som «den raude presten» på grunn av det raude håret sitt. Han skreiv over 500 konsertar og er mest kjend for Dei fire årstidene (Le quattro stagioni, 1725), fire fiolinkonsertar som musikalsk skildrar vekslinga mellom årstidene. Vivaldi utvikla den solistiske konsertforma med si tredelte struktur: rask--langsam--rask.

Georg Friedrich Händel (1685--1759)

Händel var tysk av fødsel, men tilbrakte storparten av karrieren i England. Han er mest kjend for oratoria sine, særleg Messias (1741), med det berømte «Halleluja»-koret. Händel var også ein meister i operasjangeren og skreiv praktfulle instrumentalverk som Vassmusikken (1717) og Fyrverkerimusikken (1749).

Claudio Monteverdi (1567--1643)

Monteverdi var ein italiensk komponist som blir rekna som ein overgangsfigur mellom renessansen og barokken. Operaen hans L'Orfeo (1607) blir rekna som den første store operaen i musikkhistoria og markerer starten på barokken.

Klassisismen -- klårleik og balanse

Rundt midten av 1700-talet byrja musikksmaken å endre seg. Den ornamenterte og komplekse stilen til barokken blei gradvis erstatta av eit ideal om klårleik, balanse og enkelheit. Denne nye stilen blir kalla klassisismen og varte frå ca. 1750 til ca. 1820.

Klassisismen i musikk hang saman med ideala til opplysingstida: fornuft, orden og naturlegheit. Akkurat som filosofiske opplysingstenkjarar som Voltaire og Rousseau ønskte eit klårare og meir rasjonelt samfunn, ønskte komponistane i klassisismen ein musikk som var klår, velforma og forståeleg.

Kjenneteikn på musikken i klassisismen

- Klår melodi med akkompagnement: I motsetning til polyfonien i barokken (mange likeverdige stemmer) har musikken i klassisismen vanlegvis ein tydeleg melodi med harmonisk akkompagnement under.

- Homofoni: Ein hovudmelodi støtta av akkordar, i motsetning til den kontrapunktiske stilen i barokken.

- Sonatesatsform: Den viktigaste formtypen i klassisismen, med eksposisjon, gjennomføring og reprise. Denne forma blir brukt i symfoniar, sonatar og kammermusikk.

- Dynamisk variasjon: Gradvise overgangar mellom sterkt og svakt (crescendo og diminuendo) blei vanleg -- ein kontrast til terrassedynamikken i barokken.

- Symmetri og balanse: Musikalske frasar er ofte 4 eller 8 taktar lange, med tydeleg spørsmål-svar-struktur.

- Generalbassen forsvinn: Cembaloet blir gradvis erstatta av pianofortet, som kunne spele både svakt og sterkt (derav namnet: piano = svakt, forte = sterkt).

Store komponistar i klassisismen

Wolfgang Amadeus Mozart (1756--1791)

Mozart var eit musikalsk vidunderbarn frå Salzburg i Austerrike. Han byrja å komponere allereie som femåring og turnerte Europa med faren sin Leopold. Mozart skreiv over 600 verk i løpet av sitt korte liv (han døydde berre 35 år gammal) og meistra alle sjangrane i samtida.

Viktige verk:
- Tryllefløyta (Die Zauberflöte, 1791): Ein opera som blandar folkeleg humor med djupe filosofiske idear
- Requiem (1791): Hans ufullenda rekviem, fullført av eleven Franz Xaver Süssmayr
- Symfoni nr. 40 i g-moll (K. 550): Ein av dei mest kjende symfoniane i musikkhistoria
- Eine kleine Nachtmusik (K. 525, 1787): Eit populært stykke serenade-musikk

Joseph Haydn (1732--1809)

Haydn blir kalla «far til symfonien» og «far til strykekvartetten» fordi han utvikla og perfeksjonerte desse formene. Han skreiv 104 symfoniar og 68 strykekvartettar i løpet av sin lange karriere. Haydn var i nesten 30 år tilsett hos den ungarske fyrstefamilien Esterházy.

Viktige verk:
- Symfoni nr. 94 «Overraskingssymfonien» (1791): Kjend for det plutselege forte-slaget i andre sats
- Skapinga (Die Schöpfung, 1798): Eit oratorium om skapinga av verda
- Strykekvartett op. 76 nr. 3 «Keisarkvartetten» (1797)

Ludwig van Beethoven (1770--1827)

Beethoven blir rekna som ein overgangsfigur mellom klassisismen og romantikken. Dei tidlege verka hans er i klassisk stil, men dei seine verka hans sprengjer rammene og peikar mot romantikken. Beethoven byrja å miste høyrsla i 20-åra og var nesten heilt døv dei siste åra av livet sitt, men heldt likevel fram med å komponere.

Viktige verk:
- Symfoni nr. 5 i c-moll (1808): Med det berømte «skjebnemotivet» (da-da-da-då)
- Symfoni nr. 9 «Korsymfonien» (1824): Med «Ode til gleda» i siste sats
- Måneskinnsonaten (Klaversonate nr. 14, 1801): Eit av dei mest elska pianostykka
- Fidelio (1805/1814): Hans einaste opera

Oppsummering

I dette kapittelet har vi utforska to store epokar i vestleg musikkhistorie:

Barokken (ca. 1600--1750) blir kjenneteikna av generalbass, ornamenterte melodiar, polyfon tekstur, terrassedynamikk og affektlæra. Viktige komponistar er Bach, Vivaldi, Händel og Monteverdi. Viktige former er fugen, konserten og operaen.

Klassisismen (ca. 1750--1820) blir kjenneteikna av klår melodi med akkompagnement (homofoni), sonatesatsform, gradvise dynamiske overgangar, symmetri og balanse. Viktige komponistar er Mozart, Haydn og Beethoven. Pianofortet erstatta cembaloet, og symfonien blei den viktigaste orkesterforma.

Overgangen frå barokk til klassisisme innebar ei rørsle frå kompleksitet til klårleik, frå polyfoni til homofoni, og frå terrassedynamikk til gradvis dynamikk. Beethoven stod som bru mellom klassisismen og den neste store epoken: romantikken.