6.3 Fairtrade og etisk handel

Fairtrade og etisk handel

Når du kjøper ei sjokoladeplate, ein kopp kaffi eller ein banan, har
råvarene som regel reist langt. Dei er dyrka av bønder i tropiske land --
ofte fattige land der arbeidsforholda kan vere svært forskjellige frå
kva vi er vane med i Noreg.

I dette kapitlet lærer du om Fairtrade og andre ordningar som arbeider
for rettferdig handel, betre arbeidsforhold og berekraftig produksjon.
Vi ser òg på korleis du kan vurdere ulike merkeordningar kritisk.

Urettferdige handelsvilkår

For å forstå kvifor Fairtrade er viktig, må vi forstå problema i
global handel med mat.

Verdikjeda for kaffi:
Lat oss følgje ein kopp kaffi frå bonde til forbrukar:
1. Kaffibonden i t.d. Colombia dyrkar og haustar kaffibønnene
2. Ein mellommann kjøper bønnene (ofte til låg pris)
3. Bønnene blir eksporterte til Europa
4. Eit kaffibrenneri brenner og pakkar kaffien
5. Butikken sel kaffien til deg

Problemet med prisfordelinga:
- Kaffibonden sit att med berre ca. 1-3% av sluttprisen du betaler
- Store selskap og mellomledd tek den største delen
- Bønder lever ofte under fattigdomsgrensa
- Ustabile prisar gjer det vanskeleg å planleggje

Liknande problem finst i:
- Kakaoproduksjon (sjokolade)
- Banandyrking
- Teproduksjon
- Sukkerplantasjar
- Tekstilproduksjon (bomull)

Barnearbeid:
I kakaoproduksjonen i verda (hovudsakleg Vest-Afrika) arbeider anslagsvis
1,5 millionar barn under farlege forhold. Dei bruker macheter, ber tunge
byrder og sprøyter giftige middel -- i staden for å gå på skule.

Korleis Fairtrade fungerer

Fairtrade-systemet er bygd opp for å skape meir rettferdige handelsvilkår.

Sertifiseringsprosessen:
1. Bondekooperativ søkjer om Fairtrade-sertifisering
2. Uavhengige revisorar kontrollerer at krava blir oppfylte
3. Sertifiserte bønder kan selje produkt med Fairtrade-merket
4. Regelmessige kontrollar sikrar at standarden blir halden oppe

Kva bøndene får:
- Garantert minstepris som dekkjer produksjonskostnadene
- Fairtrade-premium (eit tillegg som blir bestemt demokratisk av
kooperativet) blir brukt til:
- Bygging av skular og helsestasjonar
- Reint vatn og sanitær
- Betra jordbruksteknikk
- Vegar og infrastruktur
- Langsiktige handelsavtalar som gjev føreseielegheit
- Organisering i kooperativ som gjev større forhandlingsmakt

Fairtrade-produkt i Noreg:
- Kaffi (den største Fairtrade-kategorien i Noreg)
- Bananar
- Sjokolade og kakao
- Te
- Sukker
- Bomull (klede)
- Blomar
- Ris

Noreg er blant landa med høgast Fairtrade-forbruk per innbyggjar.

Andre merkeordningar

Fairtrade er berre éi av fleire merkeordningar. Her er ei oversikt over
dei viktigaste:

Debio (Norsk økologisk):
- Garanterer økologisk produksjon utan syntetiske sprøytemiddel
og kunstgjødsel
- Fokus på miljø og dyrevelferd
- Kontrollert av Debio

Rainforest Alliance:
- Sertifiserer berekraftig landbruk i tropiske område
- Fokus på miljø, sosiale forhold og økonomi
- Blir mykje brukt på kaffi, te, bananar og kakao

MSC (Marine Stewardship Council):
- Sertifiserer berekraftig villfanga fisk og sjømat
- Sikrar at fiskebestandar ikkje blir overfiska
- Vurderer miljøpåverknad av fiskemetodar

ASC (Aquaculture Stewardship Council):
- Sertifiserer ansvarleg oppdrettsfisk
- Krav til miljø, fôr og arbeidsforhold
- Blir brukt på norsk oppdrettslaks

UTZ (no del av Rainforest Alliance):
- Fokus på berekraftig kakao, kaffi og te
- Fusjonert med Rainforest Alliance i 2018

Nøkkelholet:
- Norsk/nordisk merke for sunnare matvarer
- Produkt med Nøkkelholet har mindre feitt, sukker og salt,
og meir fiber enn liknande produkt

Kritisk blikk på merkeordningar

Det er viktig å forhalde seg kritisk til merkeordningar. Dei gjer mykje bra,
men har òg avgrensingar.

Styrkar ved merkeordningar:
- Gjev forbrukarar enkel informasjon ved kjøp
- Set standardar for produksjon
- Uavhengig kontroll og revisjon
- Har ført til reelle forbetringar for mange bønder

Avgrensingar og kritikk:

1. Kostar pengar å bli sertifisert -- dei fattigaste bøndene har
ikkje alltid råd til sertifiseringsprosessen
2. Garanterer ikkje full rettferd -- minstepris er betre enn
ingenting, men ikkje nødvendigvis nok til eit godt liv
3. Mange merke kan forvirre -- forbrukarar veit ikkje alltid kva
kvart merke faktisk garanterer
4. Kontroll er utfordrande -- det er vanskeleg å kontrollere
tusenvis av produsentar over heile verda
5. Kan gje falskt inntrykk -- nokre produkt har merke som
tyder lite i praksis

Korleis vurdere merke kritisk:
- Sjekk kva merket faktisk garanterer
- Er det uavhengig kontroll?
- Kven står bak ordninga?
- Er det dokumentert effekt?
- Samanlikn med andre ordningar

Oppsummering

- Urettferdige handelsvilkår gjer at bønder i utviklingsland ofte
får ein svært liten del av sluttprisen på produkt som kaffi,
kakao og bananar.
- Fairtrade garanterer minstepris, Fairtrade-premium til
samfunnsprosjekt, og forbyr barnearbeid.
- Andre merkeordningar som Debio, Rainforest Alliance, MSC og ASC
fokuserer på ulike aspekt av berekraft og etikk.
- Kritisk vurdering av merkeordningar er viktig -- sjekk kva dei
faktisk garanterer og kven som kontrollerer.
- Forbrukarmakt fungerer: Etterspurnad etter merka produkt har
ført til reelle endringar i produksjonen.