1.1 Fordøyelsessystemet

Fordøyingssystemet

Kvar dag et du fleire måltid, men har du nokon gong tenkt over kva som eigentleg skjer med maten etter at du har svelgt han? Fordøyingssystemet er den avanserte fabrikken til kroppen som bryt ned maten til bitte små byggjesteinar som cellene kan bruke. Denne prosessen involverer fleire organ som samarbeider i ei nøye koordinert kjede -- frå det augneblinken du tek den første biten, til næringsstoffa er tekne opp i blodet og avfallsstoffa er skilde ut.

I dette kapitlet skal vi følgje maten si reise gjennom kroppen, frå munn til tarm, og forstå korleis enzym og andre stoff bidreg til å bryte ned maten.

Munnen -- der fordøyinga startar

Fordøyinga byrjar alt i munnen. Her skjer både mekanisk og kjemisk nedbryting samtidig.

Mekanisk nedbryting:
Tennene kuttar, riv og knuser maten til mindre bitar. Fortennene klipper, hjørnetennene riv, og jékslane mel maten. Tunga hjelper til med å flytte maten rundt og blande han med spytt.

Kjemisk nedbryting:
Spyttkjertlane produserer omtrent 1--1,5 liter spytt per dag. Spyttet inneheld enzymet amylase (òg kalla ptyalin), som byrjar å bryte ned stivelse til enklare sukkerartar. Difor kan du merke at brød byrjar å smake søtare viss du tygg det lenge -- stivelsen blir broten ned til maltose.

Spyttet har òg andre viktige funksjonar:
- Gjer maten fuktig og lettare å svelgje
- Inneheld antibakterielle stoff som vernar tenner og tannkjøt
- Løyser opp smaksstoff slik at smakslaukane kan registrere dei

Når maten er godt tygd og blanda med spytt, formar tunga han til ein bolus (matklump) som blir pressa bakover i munnen og ned i spiserøyret.

Spiserøyret -- transport til magesekken

Spiserøyret er eit muskuløst røyr som er omtrent 25 cm langt. Maten blir ikkje berre transportert av tyngdekrafta -- musklane i spiserøyrveggen utfører bølgjeliknande samantrekkingar kalla peristaltikk. Peristaltikken pressar maten nedover, og det er difor du kan svelgje sjølv om du står på hovudet.

Nedst i spiserøyret finst ein ringmuskel (sfinkter) som opnar seg for å sleppe maten inn i magesekken og lukkar seg igjen for å hindre at mageinnhaldet strøymer tilbake. Viss denne muskelen ikkje lukkar seg ordentleg, kan magesyre kome opp i spiserøyret og forårsake halsbrann.

Magesekken -- eit syrleg bad

Magesekken er ein muskelsekk som kan romme 1--1,5 liter mat. Her blir maten utsett for ei intens blanding av mekanisk og kjemisk nedbryting.

Mekanisk nedbryting:
Kraftige muskelsamantrekkingar i mageveggen eltar og knar maten, omtrent som ein deigmaskin. Maten blir blanda grundig med magesaft til han blir ein halvflytande masse kalla chymus (matgraut).

Kjemisk nedbryting:
Magekjertlane i mageveggen produserer omtrent 2--3 liter magesaft per dag. Magesafta inneheld:

- Saltsyre (HCl): Gjev magesafta ein svært låg pH (1,5--3,5). Saltsyra drep dei fleste bakteriane i maten og skaper eit surt miljø som er nødvendig for at pepsin skal fungere.
- Pepsinogen: Eit inaktivt forstadium som blir aktivert til pepsin av saltsyra. Pepsin er ein protease som byrjar nedbrytinga av protein.
- Slim (mucus): Vernar mageveggen mot å bli fordøydd av si eiga syre.

Maten oppheld seg i magesekken i 2--6 timar, avhengig av samansetjinga. Feittrik mat bruker lengst tid, medan karbohydratrik mat passerer raskare.

Tynntarmen -- der det meste skjer

Tynntarmen er det viktigaste organet i fordøyingssystemet for nedbryting og opptak av næringsstoff. Han er 5--7 meter lang, men berre 2--3 cm i diameter.

Dei tre delane i tynntarmen:
1. Tolvfingertarmen (duodenum): Her blir galle tilført frå levra og fordøyingsenzym frå bukspyttkjertelen
2. Jejunum: Hovudabsorpsjon av næringsstoff
3. Ileum: Opptak av vitamin B12, gallesaltar og resterande næringsstoff

Viktige fordøyingsvæsker i tynntarmen:

- Galle (frå levra, lagra i galleblæra): Emulgerer feitt -- det vil seie at ho bryt opp store feittdråpar til mange små, slik at lipase kan jobbe meir effektivt. Galle inneheld ikkje enzym.
- Bukspyttkjertelsaft (frå pankreas): Inneheld ein cocktail av enzym -- lipase (feitt), trypsin (protein), amylase (stivelse) -- samt bikarbonat som nøytraliserer den sure chymusen frå magesekken.

Absorpsjon gjennom tarmtottane:
Innsida av tynntarmen er dekt av millionar av fingerforma utvekstar kalla tarmtottar (villi). Kvar tarmtott er dekt av celler med endå mindre utvekstar kalla mikrovilli. Til saman gjev dette tynntarmen ei enorm overflate -- omtrent 250 kvadratmeter, tilsvarande ein tennisbane! Denne store overflata gjer at næringsstoff kan takast opp svært effektivt.

Næringsstoffa passerer gjennom tarmveggen og inn i blodårene og lymfekara som finst inne i kvar tarmtott:
- Sukkerartar og aminosyrer blir tekne opp i blodet og førte til levra
- Feittsyrer og glyserol blir tekne opp i lymfesystemet

Tjukktarmen -- vatn og avfall

Tjukktarmen er omtrent 1,5 meter lang og mykje tjukkare enn tynntarmen. Hovudoppgåvene til tjukktarmen er:

- Vassabsorpsjon: Omtrent 90 % av vatnet i tarminnhaldet blir absorbert tilbake til kroppen
- Mineralopptak: Natrium, kalium og andre mineral blir tekne opp
- Tarmflora: Tjukktarmen inneheld milliardar av bakteriar (tarmfloraen) som bryt ned fiber og produserer vitaminar som vitamin K og B-vitaminar
- Lagring: Avfallsstoff blir komprimerte til avføring og lagra i endetarmen før dei blir skilde ut

Maten bruker vanlegvis 12--36 timar på å passere gjennom tjukktarmen, avhengig av fiberinnhaldet i kosten. Eit kosthald rikt på fiber gjev raskare passasje og kan førebyggje forstopping og andre tarmproblem.

Levra og bukspyttkjertelen -- hjelparane til fordøyinga

Levra er det største indre organet til kroppen og har over 500 funksjonar. I fordøyinga er levra viktig fordi ho:
- Produserer galle som emulgerer feitt
- Mottek næringsstoff frå tynntarmen via portvenen og bearbeider dei
- Lagrar glykogen (sukkerlager), vitaminar og mineral
- Bryt ned giftstoff og alkohol

Bukspyttkjertelen (pankreas) har to hovudfunksjonar:
1. Eksokrin funksjon: Produserer fordøyingsenzym (lipase, trypsin, amylase) og bikarbonat
2. Endokrin funksjon: Produserer hormona insulin og glukagon som regulerer blodsukkeret

Bukspyttkjertelen produserer ca. 1,5 liter fordøyingsvæske per dag. Bikarbonatet i denne væska er avgjerande for å nøytralisere den sure chymusen som kjem frå magesekken, slik at enzyma i tynntarmen kan fungere optimalt.

Oppsummering

Fordøyingssystemet er ei avansert kjede av organ som samarbeider for å bryte ned mat og ta opp næringsstoff:

- Munnen: Mekanisk nedbryting (tygging) og kjemisk nedbryting (amylase bryt ned stivelse)
- Spiserøyret: Transporterer maten via peristaltikk
- Magesekken: Saltsyre og pepsin bryt ned protein i eit svært surt miljø
- Tynntarmen: Hovudorgan for nedbryting og absorpsjon -- galle, bukspyttkjertelenzym og den enorme overflata til tarmtottane gjer dette mogleg
- Tjukktarmen: Absorberer vatn og mineral, tarmfloraen bryt ned fiber
- Levra og bukspyttkjertelen: Produserer galle og fordøyingsenzym som er avgjerande for nedbrytinga i tynntarmen
- Enzym er spesialiserte protein som katalyserer nedbrytinga av bestemte næringsstoff