7.5 Mat og religion

Mat og religion

I mange religionar er mat meir enn berre næring -- det er ein del av trua. Kva ein et, korleis maten blir tillaga og når ein et, kan vere regulert av religiøse reglar. Desse reglane handlar ofte om reinleik, respekt for livet, fellesskap og sjølvdisiplin. I dette kapitlet lærer du om matreglar i ulike religionar og kvifor det er viktig å ha kunnskap om dette i eit fleirkulturelt samfunn.

Halal -- matreglar i islam

Halal er eit arabisk ord som tyder "tillaten". I islamsk matlov er dei fleste matvarer halal, men nokre ting er haram (forbode).

Kva er haram (forbode)?
- Svinekjøt: All mat frå gris er forbode, inkludert bacon, skinke og gelatin frå gris.
- Alkohol: Alkoholhaldige drikkar er forbodne. Mat tillaga med alkohol blir òg unngått av mange.
- Blod: Kjøt skal ikkje innehalde blod.
- Rovdyr: Dyr som et andre dyr (rovfuglar, rovdyr) er forbodne.

Halalslakting:
For at kjøt skal vere halal, må dyret slaktast på ein bestemt måte:
- Dyret skal vere friskt og levande før slakting
- Slaktaren skal seie ei bøn (bismillah -- "i Guds namn")
- Dyret skal slaktast raskt med ein skarp kniv over halsen
- Blodet skal renne ut av dyret

Ramadan og faste:
Under ramadan, den heilage fastemånaden, fastar muslimar frå soloppgang til solnedgang. Dei et eit måltid før daggry (suhur) og bryt fasten ved solnedgang (iftar). Iftar er ofte eit sosialt måltid der familie og vener samlast. Fasten handlar om sjølvdisiplin, takksemd og medkjensle med dei som har lite.

I praksis:
I Noreg er halalkjøt tilgjengeleg i mange butikkar. Det finst òg halal-sertifiserte produkt merkte med halal-stempel. Det er viktig å vere medviten om dette når ein lagar mat til andre.

Kosher -- matreglar i jødedommen

Kosher (kashrut) er dei jødiske matreglane. Dei er baserte på Toraen (dei fem Mosebøkene) og rabbinske tolkingar.

Kva er kosher?
- Tillatne dyr: Landdyr må ha klauvde hovar og tygge drøv (ku, sau, geit). Gris er forbode fordi han har klauvde hovar men ikkje tygg drøv.
- Fisk: Må ha finnar og skjel. Skaldyr (reker, hummar, krabbe) og blautdyr (muslingar) er forbodne.
- Fjørfe: Kylling, kalkun og and er tillatne. Rovfuglar er forbodne.

Viktige reglar:
- Kjøt og mjølk: Kjøt og meieriprodukt skal ikkje blandast i same måltid. Det tyder til dømes ingen cheeseburgar og ingen fløytesaus til kjøt. Mange jødiske heimar har separate sett med kokekar, tallerkenar og bestikk for kjøt- og mjølkerettar.
- Slakting (shechita): Dyret blir slakta av ein utdanna slaktar (shochet) med eit raskt kutt over halsen. Blodet skal renne ut.
- Parve: Matvarer som verken er kjøt eller mjølk (t.d. frukt, grønsaker, egg, fisk) blir kalla parve og kan etast med begge.

Sabbat og høgtider:
Sabbaten (shabbat) er kviledagen i veka frå fredag kveld til laurdag kveld. Matlaging er ikkje tillaten på shabbat, så maten blir førebudd på førehand. Challah (fletta brød) er sentralt i sabbatsmåltidet.

Under pesach (påske) blir ikkje gjæra brød ete. I staden blir matzah (usyra brød) ete som ei påminning om jødane si flukt frå Egypt, då dei ikkje hadde tid til å la brødet heve.

Mat i hinduisme og buddhisme

Hinduisme:
I hinduismen er kua heilag og skal ikkje slaktast. Dei fleste hinduar et difor ikkje storfekjøt. Mange hinduar er vegetarianarar, baserte på prinsippet om ahimsa (ikkje-vald mot alle levande vesen). Graden av vegetarisme varierer:
- Nokre et ikkje kjøt, fisk eller egg
- Nokre et fisk og egg, men ikkje kjøt
- Nokre et kylling og fisk, men ikkje storfekjøt

Hinduismen har òg fastedagar og periodar der visse matvarer blir unngått.

Buddhisme:
Buddhismen legg vekt på medkjensle med alle levande vesen. Mange buddhistar er vegetarianarar, men dette varierer mellom ulike retningar og land. I Thailand og Myanmar et mange buddhistar kjøt, føresett at dyret ikkje vart drepe spesifikt for dei. I kinesisk og koreansk buddhisme er vegetarisme meir utbreidd.

Mat i kristendommen

Kristendommen har generelt færre matreglar enn dei andre religionane vi har sett på, men nokre tradisjonar finst:
- Faste: I katolisismen og ortodoks kristendom blir det fasta i periodar, spesielt før påske. I Noreg er fastelavnsbollar og fisk på fredagar restar av denne tradisjonen.
- Nattverd: Brød og vin er sentrale symbol i den kristne gudstenesta.
- Nokre kristne grupper har strengare matreglar, som sjuandedagsadventistar som ofte et vegetarisk.

Mat i sikhisme

Sikhar har tradisjonen langar -- eit felles måltid i gurdwaraen (tempelet) der alle er velkomne uavhengig av bakgrunn. Maten er alltid vegetarisk for at alle skal kunne ete, uansett religion. Langar er eit sterkt uttrykk for likskap og fellesskap.

Å leve i eit fleirkulturelt samfunn

Noreg er eit fleirkulturelt samfunn der menneske med ulike religiøse bakgrunnar lever side om side. Kunnskap om religiøse matreglar er viktig av fleire grunnar:

Respekt og inkludering:
- Å vite at ein ven ikkje et svinekjøt gjer at du kan tilby mat alle kan ete.
- Å forstå kvifor nokre fastar viser respekt for trua deira.
- Å tilpasse menyen ved feiringar og arrangement inkluderer alle.

Praktisk kunnskap:
- Viss du jobbar i kantine, restaurant eller matbutikk, treng du denne kunnskapen.
- Når du lagar mat til andre, må du kjenne til allergiar og matreglar.
- Matmerking med halal- eller kosher-sertifisering er basert på desse reglane.

Likskapar mellom religionane:
Det er interessant å leggje merke til likskapane:
- Både islam og jødedom forbyr svinekjøt
- Både halal og kosher krev spesiell slakting der blodet blir tappa
- Faste finst i islam, jødedom, kristendom, hinduisme og buddhisme
- Vegetarisme blir oppmuntra i hinduisme, buddhisme og sikhisme
- Alle religionar bruker måltid til å byggje fellesskap

Viktig å hugse:
Ikkje alle som høyrer til ein religion følgjer matreglane like strengt. Nokre muslimar et ikkje halal i kvardagen, nokre hinduar et kjøt, og mange kristne fastar ikkje. Det er viktig å spørje folk om dei individuelle preferansane deira i staden for å gå ut frå religiøs tilhøyrsle.

Oppsummering

- Halal (islam): Svinekjøt, alkohol og blod er forbode. Kjøt skal halalslaktast. Under ramadan blir det fasta frå soloppgang til solnedgang.
- Kosher (jødedom): Svinekjøt og skaldyr er forbode. Kjøt og meieriprodukt skal ikkje blandast. Spesielle reglar gjeld under sabbaten og pesach.
- Hinduisme: Kua er heilag -- mange et ikkje storfekjøt. Ahimsa (ikkje-vald) gjer at mange er vegetarianarar.
- Buddhisme: Medkjensle med alt levande gjer at mange er vegetarianarar, men praksis varierer.
- Kristendom: Færre matreglar, men faste og nattverd er viktige tradisjonar.
- Sikhisme: Langar-tradisjonen serverer vegetarisk mat til alle som eit uttrykk for likskap.
- Kunnskap om religiøse matreglar er viktig for respekt, inkludering og praktisk matlaging i eit fleirkulturelt samfunn.