7.4 Matsikkerhet og global matforsyning

Mattryggleik og global matforsyning

Kvar dag kastar norske hushaldningar mat som kunne metta tusenvis av menneske, medan 735 millionar menneske i verda går svoltne. Korleis er det mogleg at vi produserer nok mat til alle, men likevel ikkje klarer å fø heile verdsbefolkninga? I dette kapittelet ser vi på global mattryggleik, matforsyningskjeder, korleis klimaendringane påverkar matproduksjonen og kva rolle Noreg har i det globale matbiletet.

Svolt i verda

Tala fortel

Ifølgje FNs organisasjon for mat og landbruk (FAO) og Verdas matvareprogram (WFP):

- 735 millionar menneske lid av kronisk svolt (2023-tal)
- 2,4 milliardar menneske opplever moderat eller alvorleg matusikkerheit
- 45 millionar barn under 5 år er akutt underernærte
- Paradokset: Verda produserer nok mat til ca. 10 milliardar menneske, men ein tredjedel av all mat som blir produsert (ca. 1,3 milliardar tonn) blir kasta eller går tapt kvart år

Kva forårsakar svolt?

Svolt skuldast sjeldan berre mangel på mat. Årsakene er samansette:

1. Fattigdom
Den viktigaste einskildårsaka. Mange har ikkje råd til nok mat, sjølv når han er tilgjengeleg. Fattigdom avgrensar òg tilgangen til utdanning, helsetenester og jord.

2. Krig og konfliktar
Væpna konfliktar øydelegg jordbruk, infrastruktur og handelsvegar. Over 60 % av dei svoltne i verda lever i konfliktområde. Mat blir òg brukt som våpen – partar kan blokkere mattilførsel bevisst.

3. Klimaendringar
Tørke, flaum, ekstremvêr og stigande temperaturar rammar jordbruket hardt, spesielt i land som allereie er sårbare. Klimaendringane truar med å auke talet på svoltne med 80 millionar innan 2050.

4. Ulikskap og fordeling
Maten er ujamt fordelt: Rike land har overflod og matsvinn, medan fattige land manglar infrastruktur for lagring, transport og distribusjon.

5. Befolkningsvekst
Verdsbefolkninga er venta å nå 9,7 milliardar innan 2050. Matproduksjonen må auke med ca. 60 % for å halde tritt.

FAO og FNs berekraftsmål

FAO (Food and Agriculture Organization) er FNs organisasjon for mat og landbruk, grunnlagd i 1945. Hovudoppgåva er å kjempe mot svolt og betre ernæring globalt.

Berekraftsmål 2: Utrydde svolt
FNs berekraftsmål nr. 2 er å «utrydde svolt, oppnå mattryggleik og betra ernæring, og fremje berekraftig landbruk» innan 2030. Per 2024 er verda ikkje i rute til å nå dette målet – utviklinga har gått feil veg sidan 2015.

Klimaendringar og matproduksjon

Korleis klimaendringar truar matproduksjonen

Klimaendringane påverkar matproduksjonen på fleire måtar:

Tørke og vassmangel
- Jordbruket bruker 70 % av ferskvatnet i verda
- Aukande tørke i store jordbruksområde (Midtausten, Afrika, delar av Asia)
- Grunnvatnet søkk mange stader på grunn av overforbruk

Ekstremvêr
- Kraftigare regn og flaum øydelegg avlingar
- Meir intense orkanar og stormar
- Uforutsigbare vêrmønster gjer det vanskelegare å planleggje dyrking

Temperaturstiging
- Nokre avlingar (t.d. kveite og ris) gir lågare avkasting ved høgare temperaturar
- Nye skadedyr og sjukdommar spreier seg til nye område
- Havtemperaturstiging påverkar fiskebestandar

Havnivåstiging
- Truar kystområde med salt grunnvatn og oversymjingar av jordbruksland
- Bangladesh, Vietnam og Nildeltaet er spesielt utsette

Klimapåverknaden til matproduksjonen

Matproduksjonen er òg ein del av problemet – han står for ca. 25–30 % av globale klimagassutslepp:

- Husdyrhald: Metanutslepp frå drøvtyggjarar (kyr, sauer), gjødsel, fôrproduksjon
- Avskoging: Rydding av regnskog for beitemark og soyaproduksjon
- Kunstgjødsel: Produksjon og bruk gir lystgassutslepp
- Transport: Frakt av mat over lange avstandar
- Matsvinn: Maten som blir kasta forårsakar ca. 8 % av globale utslepp

Mattryggleiken til Noreg

Sjølvforsyningsgrad

Sjølvforsyningsgraden til Noreg er ca. 45 % – det betyr at vi produserer under halvparten av maten vi et sjølve. Korrigert for importert dyrefôr er han endå lågare (ca. 40 %).

Kva Noreg produserer mykje av:
- Mjølk og meieriprodukt
- Kjøtt (lam, storfe frå utmarksbeite)
- Fisk og sjømat (eksporterer det meste)
- Poteter, gulrøter, kål

Kva Noreg importerer mykje av:
- Korn (kveite, ris)
- Frukt og grønsaker
- Soya (til dyrefôr)
- Oljer og matolje

Sårbarheit

At Noreg er avhengig av import gjer oss sårbare:
- Pandemiar (som covid-19) kan forstyrre forsyningskjeder
- Konfliktar (som krigen i Ukraina) kan påverke kornprisar og tilgjenge
- Klimaendringar kan ramme landa vi importerer frå
- Noreg har kornlager tilsvarande ca. 3 månaders forbruk

Beredskap

Noreg har dei siste åra styrkt matberedskapen:
- Auka kornlagerkapasitet
- Jordvernstrategi for å verne dyrkbar jord
- Satsing på auka norsk matproduksjon
- Samarbeid med nordiske land om matvareforsyning

Oppsummering

- Mattryggleik handlar om at alle har tilgang til nok, trygg og næringsrik mat – basert på fire pilarar: tilgjenge, tilgang, utnytting og stabilitet.
- 735 millionar menneske lid av kronisk svolt, sjølv om verda produserer nok mat til 10 milliardar.
- Svolt skuldast primært fattigdom, konfliktar, klimaendringar, ulikskap og manglande infrastruktur – ikkje mangel på mat.
- Ein tredjedel av all mat som blir produsert globalt (1,3 milliardar tonn) blir kasta eller går tapt.
- Klimaendringar truar matproduksjonen gjennom tørke, flaum og ekstremvêr, samtidig som matproduksjonen sjølv står for 25–30 % av klimagassutslepp.
- Sjølvforsyningsgraden til Noreg er ca. 45 %, noko som gjer oss sårbare for forstyrringar i globale forsyningskjeder.
- Norske hushaldningar kastar 42 kg etande mat per person per år – totalt ca. 231 000 tonn.
- Du kan gjere ein skilnad gjennom å redusere matsvinn, forstå datomerking og ta bevisste matval.