8.4 Kunst og bærekraft – aktivisme og bevisstgjøring
Lær om kunst som verktøy for miljøbevissthet og aktivisme.
Kunst og berekraft -- aktivisme og bevisstgjering
Kan eit kunstverk forandre verda? Det er eit stort spørsmål, og svaret er samansett. Men kunst har gjennom historia vist ei unik evne til å røre kjensler, skape merksemd og utfordre tankemønster. Når det gjeld nokre av dei største utfordringane i vår tid -- klimaendringar, miljøøydelegging, ulikskap og tap av naturmangfald -- brukar stadig fleire kunstnarar kunsten sin til å skape bevisstgjering og engasjement.
Samtidig finst det ulike syn på rolla til kunsten. Nokre meiner at kunst bør engasjere seg i samfunnsspørsmål, medan andre meiner at kunsten mistar verdien sin dersom han vert eit politisk verktøy. I dette kapittelet skal vi utforske ulike former for aktivistisk kunst, sjå på konkrete døme, og reflektere kritisk over både moglegheitene og avgrensingane ved å bruke kunst som verktøy for endring.
Kunst som protest -- eit historisk blikk
Kunst har alltid blitt brukt til å uttrykkje motstand og ønske om endring.
Francisco Goya måla grufullheitene til krigen i «Krigens redsler» (1810--1820), ein serie etsningar som viste den brutale verkelegheita i Napoleonskrigane i Spania. Bileta var så sjokkerande at dei ikkje vart publiserte før 35 år etter at han døydde.
Pablo Picasso måla «Guernica» (1937) som ein reaksjon på bombinga av den baskiske byen Guernica under den spanske borgarkrigen. Det enorme svart-kvite måleriet vart eit av dei mest kjende antikrigskunstverka i historia.
Dei meksikanske muralistane (Rivera, Siqueiros, Orozco) brukte veggmåleri for å fremje sosial rettferd og arbeidarrettar på 1920--1930-talet.
Pop art-kunstnaren Andy Warhol utfordra forbrukskulturen ved å gjere kvardagsprodukt til kunst (Campbell's suppeboksar, Coca-Cola-flasker) -- men det kan diskuterast om dette var kritikk eller feiring av forbrukskulturen.
Banksy, den anonyme gatekunstnaren, brukar humor, ironi og rommet til gata til å kommentere krig, kapitalisme, overvaking og flyktningkrisa. Verket hans «Girl with a Balloon» vart kjent då det makulerte seg sjølv under ein auksjon i 2018 -- ein kommentar til kommersialismen til kunstmarknaden.
Desse døma viser at forholdet mellom kunst og politikk er gammalt og mangfaldig.
Miljøkunst og klimaaktivisme
Miljøspørsmål har blitt eit sentralt tema i samtidskunsten. Kunstnarar brukar ulike strategiar for å skape medvit om klimaendringar og miljøøydelegging.
Olafur Eliasson -- kunst som oppleving
Den dansk-islandske kunstnaren Olafur Eliasson er kjend for store installasjonar som engasjerer publikum sanseleg. I «Ice Watch» (2014 og 2018) plasserte han store isblokker frå Grønlandsisen på offentlege plassar i København, London og Paris. Blokkene smelta sakte framfor auga til publikum -- ei direkte, fysisk oppleving av klimaendringar som ingen graf eller rapport kan gi.
Chris Jordan -- forbruk i bilete
Den amerikanske fotografen Chris Jordan lagar bilete som visualiserer statistikk om forbruk. Serien hans «Running the Numbers» viser til dømes 2,4 millionar plastbitar arrangerte som ein reproduksjon av Hokusai si «Den store bølgja» -- talet på kilo plastikk som vert dumpa i havet kvar time.
Trash art -- kunst av avfall
Fleire kunstnarar lagar kunst av søppel og avfall for å synleggjere forbruksproblemet. Den brasilianske kunstnaren Vik Muniz lagar portrett av avfallsmaterialar. Det norske kunstnarduoen Aurora Passero og andre jobbar med resirkulerte tekstilar. Slike verk viser at det vi kastar, har verdi -- og at forbruksmønstera våre har konsekvensar.
Design for berekraft
Berekraftig design handlar om å lage produkt og løysingar som tek omsyn til miljøet: haldbare klede i staden for fast fashion, emballasje som kan gjenbrukast, møblar laga av resirkulerte materialar. Design kan bidra til berekraft ved å endre dei daglege vanane våre.
Korleis kan smeltande is bli kunst som skaper klimamedvit?
I «Ice Watch» (2014, 2018) henta Olafur Eliasson isblokker frå Grønlandsisen og plasserte dei på offentlege plassar i byar som London og Paris. Folk kunne ta på isen, sjå han smelte og høyre han knake. Verket gjorde klimaendringar konkret og sanseleg -- i staden for abstrakte tal og grafar, kunne folk oppleve med eigne auge og hender at isen smeltar. Styrken i dette kunstverket er at det appellerer til kjensler og sansar, ikkje berre til intellektet. Kritikarar har påpeika at transporten av isblokkene i seg sjølv hadde eit klimaavtrykk -- noko som viser dilemma kunstaktivisme kan stå overfor.
Kva var «Guernica» av Picasso ein reaksjon på?
Ulike perspektiv på kunst og aktivisme
Bruken av kunst som verktøy for bevisstgjering og aktivisme er ikkje utan kontroversar. Her er nokre ulike perspektiv:
«Kunst bør engasjere seg»
Dei som meiner at kunst bør engasjere seg i samfunnsspørsmål, argumenterer med at kunstnarar har eit ansvar for å bruke plattforma si og dei kreative evnene sine til å gjere verda betre. Kunst kan nå menneske på ein måte som vitskaplege rapportar og politiske talar ikkje kan -- gjennom kjensler, opplevingar og forteljingar. I ei tid med klimakrise og sosiale utfordringar meiner mange at kunsten ikkje har råd til å vende blikket bort.
«Kunst bør vere fri»
Andre meiner at kunsten mistar verdien sin dersom han vert eit politisk verktøy. Dei argumenterer for at kunst bør vere fri til å utforske utan ein bestemt agenda. Kunst som er for tydeleg i bodskapen sin, kan bli propaganda i staden for kunst. Den beste kunsten stiller spørsmål -- han gir ikkje ferdige svar. Estetisk kvalitet bør kome før politisk bodskap.
«Kunst åleine er ikkje nok»
Eit tredje perspektiv er at kunst kan skape medvit, men at han sjeldan fører til konkret endring åleine. Ein kunstinstallasjon om klimaendringar kan røre folk i augneblinken, men det som verkeleg endrar utsleppa, er politikk, teknologi og økonomiske avgjerder. Kunst kan inspirere til handling, men han må kombinerast med andre verkemiddel for å skape reell endring.
«Kven snakkar for kven?»
Nokre kritikarar spør om kven som har rett til å lage kunst om problema til andre. Når ein vestleg kunstnar lagar eit verk om fattigdom i eit utviklingsland -- er det solidaritet eller utbytting? Representasjon og maktforhold er viktige spørsmål i aktivistisk kunst.
Kva er «miljøkunst» (environmental art)?
Er Banksy ein ekte aktivist eller ein del av den kommersielle kunstmarknaden?
Banksy er ein anonym gatekunstnar som lagar provoserande verk om krig, forbruk, overvaking og flyktningkriser. Verka hans dukkar opp uventa på gater og bygningar og spreier seg viralt på sosiale medium. I 2018 makulerte verket hans «Girl with a Balloon» seg sjølv rett etter å ha blitt selt for over 10 millionar kroner -- ein tilsynelatande protest mot kommersialiseringa til kunstmarknaden. Men det makulerte verket vart seinare selt for endå meir. Dette illustrerer eit dilemma: kan kunst verkeleg kritisere eit system han sjølv er ein del av? Forsvararane til Banksy meiner at han brukar reglane til systemet mot det sjølv og skaper debatt. Kritikarar meiner at han til sjuande og sist tener pengar på provokasjonen. Eksempelet viser at grensene mellom aktivisme, kunst og kommers kan vere uklare.
Kva er ei vanleg kritikk av aktivistisk kunst?
Berekraftig kunst i Noreg
Noreg har ein aktiv scene for kunst som forheld seg til miljø- og berekraftsspørsmål.
SALT er eit kunst- og kulturprosjekt som har operert i Lofoten, Tromsø og Oslo med temporære arkitektoniske strukturar laga av drivved og resirkulerte materialar. Prosjektet kombinerer kunst, arkitektur, musikk og samtalar om klima og natur. Strukturane til SALT er i seg sjølve døme på berekraftig materialbruk.
Løvaas & Wagle er eit norsk kunstnarduo som lagar monumentale skulpturar av avfall og gjenbruksmaterialar. Verka deira gjer avfall til vakre, overraskande kunstverk og utfordrar synet vårt på kva som er verdfullt og verdlaust.
Festivalar som Nuart i Stavanger inviterer gatekunstnarar frå heile verda til å lage veggmåleri i byen. Mange av verka tek opp samfunnstema som miljø, ulikskap og menneskerettar. Gatekunsten gjer byen til eit galleri for alle.
Kunsthøgskulane i Noreg integrerer i aukande grad berekraft i undervisninga. Studentar vert oppmoda til å reflektere over materialval, miljøavtrykk og etikk i kunstpraksisen sin. Kan kunsten sjølv vere berekraftig -- ikkje berre i bodskapen sin, men òg i materialane og metodane sine?
Unge stemmer: Kunst og engasjement
Ungdom over heile verda brukar kunst for å uttrykkje engasjement for klima, miljø og sosial rettferd.
Gatekunst og graffiti har blitt eit viktig medium for unge aktivistar. Veggmåleri med klimabodskap, portrett av aktivistar og visuelle slagord dukkar opp i byar over heile verda.
Digitalt aktivistisk design er ei stadig viktigare form. Plakatar, infografikk og visuelle kampanjar vert laga og delte på sosiale medium. Skulestreikane for klima (inspirerte av Greta Thunberg) brukte design og visuell kommunikasjon aktivt -- plakatar, banner og t-skjorter med slagord vart kraftfulle uttrykk for rørsla.
Kunst frå resirkulerte materialar er ein praktisk måte å kombinere kreativitet og berekraft: å lage skulpturar av plastsøppel, smykke av elektronikkavfall eller klede av kasserte tekstilar. Slike prosjekt er både kunstnariske og bevisstgjerande.
Du treng ikkje vente til du er vaksen for å bruke kunst som verktøy for endring. Ein plakat, eit veggmåleri, ein video, ein skulptur av gjenbruksmaterialar -- alle desse kan bidra til å gjere medelevane, lokalsamfunnet eller følgjarane dine på sosiale medium merksame på noko viktig.
Vel eit samfunnstema som engasjerer deg (til dømes klima, plastforureining, dyrevelferd, ulikskap, mobbing, inkludering eller noko anna). Skildr eller skisser eit kunstverk som tek opp dette temaet. Forklar: Kva vil du kommunisere? Kva materialar og verkemiddel brukar du? Kvifor valde du denne forma?
Vel eit av kunstverka frå kapittelet (til dømes Eliasson si «Ice Watch», Picasso si «Guernica», eit Banksy-verk eller fotografia til Chris Jordan). Analyser verket: Kva ser du? Kva er bodskapen? Kva verkemiddel brukar kunstnaren? Verkar det -- det vil seie, trur du det skaper engasjement hjå publikum? Grunngi svaret.
Diskuter: Bør kunst engasjere seg i politikk og samfunnsspørsmål, eller bør han vere fri til å utforske utan ein bestemt agenda? Presenter argument for begge sider og ta stilling sjølv.
Oppsummering
Kunst har gjennom historia vore brukt til å protestere, bevisstgjere og utfordre samfunnet -- frå krigsskildringane til Goya og «Guernica» av Picasso til gatekunsten til Banksy og klimainstallasjonane til Olafur Eliasson. Miljøkunst og berekraftig design er stadig viktigare i ei tid med klimakrise.
Det finst ulike syn på rolla til kunsten: nokre meiner han bør engasjere seg i politikk og samfunn, andre meiner han bør vere fri frå agenda, og atter andre peikar på at kunst åleine sjeldan endrar verda utan politisk handling. Representasjon og maktforhold er òg viktige spørsmål i aktivistisk kunst.
Ungdom brukar kunst aktivt for å uttrykkje engasjement -- gjennom gatekunst, digitalt design, kunst av resirkulerte materialar og visuelle kampanjar. Kunst kan ikkje løyse klimakrisa åleine, men han kan røre, inspirere og motivere menneske til å tenkje og handle annleis.
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.