4.5 Kunst og teknologi – nye uttrykksformer

Kunst og teknologi – nye uttrykksformer

Da fotoapparatet vart oppfunne på 1800-talet, frykta mange målarar at kunsten var død. Kvifor måle eit portrett når eit kamera kan ta eit bilete på sekund? Men fotoapparatet drap ikkje måleriet – det frigjorde det. Kunstnarar kunne slutte å kopiere røyndomen og i staden eksperimentere med nye uttrykk.

Den same dynamikken ser vi i dag. Ny teknologi – datamaskinar, internett, kunstig intelligens, 3D-printing, virtual reality – skaper ikkje slutten på kunsten, men nye moglegheiter. Kunstnarar har alltid teke i bruk nye verktøy, og i dag bruker dei kode, algoritmar, sensorar og skjermar like naturleg som tidlegare generasjonar brukte penslar og meisel.

I dette kapittelet skal du lære om digital kunst, AI-generert kunst, interaktive installasjonar og spørsmålet om NFT og digitalt eigarskap. Vi skal òg diskutere det store spørsmålet: Kan ein datamaskin vere kreativ?

Digital kunst – frå piksel til kunstverk

Digital kunst spenner frå enkle digitale teikningar til komplekse algoritmiske verk. Her er nokre viktige kategoriar:

Digitalt måleri og teikning: Kunstnarar bruker teiknebrett og programvare som Procreate, Photoshop eller Krita for å teikne og måle digitalt. Verktøya kan simulere alt frå akvarell til olje, men gir òg moglegheiter som ikkje finst i det fysiske: uendeleg angrefunksjon, lag som kan leggjast over kvarandre, og fargar som aldri går tomme.

Generativ kunst: Kunstnarar skriv kode – dataprogram – som genererer kunstverk. Kunstnaren lagar reglane, men datamaskinen utfører dei, ofte med eit element av tilfeldigheit. Resultatet er verk som er delvis kontrollerte, delvis uføreseielege. Casey Reas og Ben Fry, skaparane av programmeringsspråket Processing, har vore pionerar innan generativ kunst.

3D-kunst og virtual reality: Kunstnarar lagar tredimensjonale virtuelle verder du kan utforske med VR-briller. Skulpturar som berre finst digitalt, arkitektur som trassar tyngdekrafta, og landskap som ikkje kunne eksistere i den fysiske verda.

Nettkunst (net art): Kunst skapt for og distribuert gjennom internett. Nettkunst kan vere interaktive nettsider, sosiale medium-prosjekt, eller verk som utforskar sjølve strukturen og kulturen til internettet.

Digital kunst utfordrar tradisjonelle idear om originalitet og eigarskap. Eit digitalt verk kan kopierast uendeleg mange gonger utan at kopien er dårlegare enn originalen. Kva er då «originalen»? Og kven «eig» eit kunstverk som finst på internett og er tilgjengeleg for alle?

AI-kunst – når maskinen «skaper»

Dei siste åra har kunstig intelligens (AI) vorte eit av dei mest omdiskuterte temaa i kunstverda. AI-verktøy som DALL-E, Midjourney og Stable Diffusion kan generere bilete basert på tekstskildringar: skriv «ein katt som sit på månen i stilen til Van Gogh», og sekund seinare har du eit bilete.

Dette reiser store spørsmål:

Er AI-kunst verkeleg kunst? Nokre meiner ja – kunstnaren er den som skriv prompten (tekstskildringa), vel ut og kuraterer resultata, og har ein kreativ visjon. Andre meiner nei – det er maskinen som «lagar» biletet, og rolla til kunstnaren er for lita.

Kven er kunstnaren? Viss ein AI lagar eit bilete, er det personen som skreiv prompten, programmerarane som laga AI-en, eller dei tusenvis av kunstnarane som verka deira vart brukte til å trene AI-en?

Opphavsrett og etikk: AI-modellar er trena på millionar av bilete laga av menneskelege kunstnarar, ofte utan samtykket deira. Er det rettferdig? Mange kunstnarar protesterer mot at arbeidet deira blir brukt til å trene system som kan erstatte dei.

I 2022 vann eit AI-generert bilete ein kunstkonkurranse i Colorado, USA, noko som skapte stor debatt. Dommarkomiteen visste ikkje at biletet var laga med AI. Hendinga viste at AI-genererte bilete allereie kan konkurrere med menneskeleg kunst visuelt – men at spørsmålet om kreativitet, autentisitet og rettferd er uavklart.

Uavhengig av kva ein meiner om AI-kunst, er det klart at teknologien forandrar kunstfeltet permanent. Mange kunstnarar bruker AI som eit verktøy – på same måte som fotoapparatet vart eit verktøy – og skaper noko nytt ved å kombinere menneskeleg kreativitet med kapasitetane til maskinen.

Interaktiv kunst – publikum som medskaparar

Teknologien har gjort det mogleg å skape kunstverk som reagerer på publikum – interaktiv kunst. I staden for å berre sjå på verket, påverkar du det gjennom handlingane dine: rørsle, berøring, stemme, blikkretning eller til og med hjarterytme.

Sensorar og kamera kan registrere rørslene til dei besøkjande og endre verket i sanntid. Ein installasjon kan reagere med lyd når du går forbi, eller projisere bilete som følgjer rørslene dine.

Interaktive skjermar og projiseringar lèt folk teikne, manipulere og leike med digitale element. Kunstverket er aldri det same to gonger, fordi det er avhengig av kven som deltek.

Datavisualisering gjer usynlege data synlege som kunst. Kunstnarar bruker sanntidsdata – vêr, trafikk, sosiale medium, børskursar – for å skape verk som forandrar seg konstant.

Interaktiv kunst stiller spørsmålet: Kven er kunstnaren – den som laga systemet, eller den som interagerer med det? I mange tilfelle er svaret begge. Kunstnaren skaper ramma, men publikum fyller ho med innhald. Dette gjer kvart besøk, kvar interaksjon, unik.

Norsk-islandske Olafur Eliasson er ein meister i å bruke teknologi for å skape interaktive opplevingar med lys, speglar og naturlege element. I verket «Your Rainbow Panorama» (2011) i Aarhus skapte han ei regnbogefarga sirkulær gangbru på toppen av eit museum, der opplevinga til dei besøkjande endrar seg med lyset, vêret og tidspunktet.

NFT – digitalt eigarskap og kunstmarknad

I 2021 eksploderte eit nytt fenomen i kunstverda: NFT (Non-Fungible Token). Ein NFT er eit digitalt bevis på eigarskap, lagra på ei blokkjede (blockchain), som knyter eit bestemt digitalt kunstverk til ein bestemt eigar.

Ideen bak NFT var å løyse eit gammalt problem med digital kunst: Sidan eit digitalt bilete kan kopierast uendeleg, korleis kan du «eige» eit digitalt kunstverk? Ein NFT fungerer som eit digitalt ekthetssertifikat – sjølv om alle kan sjå og kopiere biletet, er det berre NFT-eigaren som har det «offisielle» eigarskapet.

I mars 2021 selde kunstnaren Beeple (Mike Winkelmann) eit digitalt kunstverk som NFT for 69 millionar dollar på auksjonshuset Christie's – det tredje dyraste kunstverket selt av ein levande kunstnar. Hendinga sette i gang ei valdsam interesse for NFT-kunst.

Men NFT-bommen reiste òg kritikk:

- Miljøproblem: Blokkjedeteknologien som blir brukt for NFT-ar forbruker store mengder energi
- Spekulasjon: Mykje av NFT-marknaden vart driven av spekulantar som ville tene raske pengar, ikkje av genuin kunstinteresse
- Opphavsrett: Mange selde NFT-ar av kunstverk dei ikkje hadde rettar til
- Krasjrisiko: NFT-marknaden fall kraftig etter den første bølgja, og mange NFT-ar vart verdlause

Uavhengig av kva ein meiner om NFT som investering, har debatten sett fokus på viktige spørsmål: Kva tyder eigarskap i ei digital verd? Korleis kan digitale kunstnarar tene pengar på arbeidet sitt? Og kven avgjer verdien av kunst?

Framtidas kunst – kva kjem?

Teknologien held fram med å utvikle seg i rasande fart, og med han kjem nye moglegheiter for kunsten:

AI som samarbeidspartnar: I staden for å sjå AI som ein erstatning for kunstnarar, bruker mange AI som eit verktøy – ein samarbeidspartnar som kan hjelpe med idéutvikling, generere utgangspunkt for vidare arbeid, eller skape element som kunstnaren kombinerer med eige arbeid.

Extended Reality (XR): Augmented reality (AR), virtual reality (VR) og mixed reality (MR) opnar for kunstopplevingar som blandar den fysiske og digitale verda. Sjå for deg å gå gjennom ein park og sjå digitale skulpturar plasserte i landskapet gjennom AR-briller.

Biokunst: Kunstnarar som bruker levande materiale – bakteriar, DNA, plantemateriale – for å skape verk som veks og forandrar seg over tid.

Kunstig intelligens og kreativitet: Det store filosofiske spørsmålet blir verande: Kan ein maskin verkeleg vere kreativ, eller er han berre dyktig til å etterlikne mønster han har lært? Svaret på dette spørsmålet vil forme framtida både til kunsten og teknologien.

Uansett kva teknologien bringar, blir eitt grunnleggjande prinsipp verande: Det viktigaste med kunst er ikkje verktøyet, men intensjonen, ideen og den menneskelege opplevinga. Ein blyant og eit papir kan skape like kraftfull kunst som den mest avanserte AI – det kjem an på kven som bruker verktøyet og kva dei vil seie.

Oppsummering

Teknologien har opna heilt nye moglegheiter for kunsten. Digital kunst spenner frå digitale måleri til generativ kunst (laga av algoritmar), 3D-verder og nettkunst.

AI-kunst har vorte eit av dei mest omdiskuterte temaa i kunstverda. Verktøy som DALL-E og Midjourney kan generere bilete frå tekstskildringar, men reiser spørsmål om kreativitet, opphavsrett og rolla til kunstnaren.

Interaktiv kunst lèt publikum påverke verket gjennom handlingane sine – kunstverket er aldri det same to gonger. Kunstnarar som teamLab og Olafur Eliasson skaper teknologidrivne opplevingar som engasjerer millionar.

NFT-ar prøvde å skape digitalt eigarskap, men marknaden vart prega av spekulasjon og miljøproblem.

Det grunnleggjande prinsippet blir verande: Det viktigaste med kunst er ikkje verktøyet, men intensjonen, ideen og den menneskelege opplevinga. Teknologien utvidar moglegheitene, men erstattar ikkje behovet for kreativ tenking og meiningsfull kommunikasjon.