4.2 Samtidskunst – installasjoner og konseptkunst

Samtidskunst – installasjonar og konseptkunst

Tenk deg at du går inn i eit galleri og møter eit heilt mørkt rom fylt med tåke. Eller eit rom der tusenvis av solsikkefrø laga av porselen dekkjer heile golvet. Eller ein skulptur som er usynleg – han finst berre som ei skildring. Er dette kunst?

I samtidskunst er svaret ja. Samtidskunst – kunst laga frå omtrent 1970 og fram til i dag – har utvida grensene for kva kunst kan vere langt forbi maleri og skulpturar. Kunstnarar i dag bruker heile rom, kroppar, teknologi, tekst og til og med ingenting for å skape opplevingar som utfordrar, rører og provoserer.

I dette kapittelet skal vi sjå på to viktige retningar innan samtidskunst: installasjonskunst og konseptkunst, samt røre ved performance og relasjonell estetikk. Desse tilnærmingane har til felles at dei utfordrar forståinga vår av kva kunst er og korleis vi møter ho.

Installasjonskunst – kunsten som omgir deg

I staden for å henge eit bilete på veggen for deg å sjå på, skaper installasjonskunst eit heilt miljø du kan gå inn i. Ein installasjon er eit kunstverk som er designa for eit spesifikt rom eller stad, der sjølve rommet er ein del av verket.

Installasjonskunst engasjerer ofte fleire sansar – syn, høyrsel, berøring, lukt – og kan inkludere lys, lyd, video, gjenstandar, materialar og arkitektur. Du ser ikkje berre på verket – du er inne i det.

Nokre viktige installasjonskunstnarar:

Yayoi Kusama (f. 1929, Japan): Kjend for sine «infinity rooms» – lukka rom med speglar og lys som skaper ein illusjon av uendeleg rom. Polkadottane (prikkane) til Kusama har blitt ikoniske. Kunsten hennar utforskar uendelegheit, utsletting av sjølvet og kosmiske opplevingar.

Olafur Eliasson (f. 1967, Danmark/Island): Skaper store installasjonar som utforskar natur, lys og persepsjon. I «The Weather Project» (2003) installerte han ei enorm kunstig sol i turbinhallen til Tate Modern i London, med tåkemaskin og spegltak. Millionar av menneske la seg ned på golvet for å oppleve «solnedgangen».

Ai Weiwei (f. 1957, Kina): Politisk engasjert kunstnar som bruker installasjonar for å kommentere menneskerettar og politikk. I «Sunflower Seeds» (2010) fylte han golvet til Tate Modern med 100 millionar handlaga porselenssolsikkefrø – eit verk om masseprodukt mot individuelt handverk, og om plassen til individet i eit massemobilisert samfunn.

Installasjonar er ofte stadsspesifikke (site-specific) – dei er laga for akkurat det rommet dei er i, og kan ikkje flyttast til ein annan stad utan å miste tydinga si.

Konseptkunst – ideen er kunsten

I 1967 skreiv kunstnaren Sol LeWitt: «Ideen er maskinen som lagar kunsten.» Med dette oppsummerte han kjernen i konseptkunst: det er ideen bak verket som er det viktigaste, ikkje gjenstanden i seg sjølv.

Konseptkunsten oppstod på 1960-talet som ei vidareføring av utfordringa dadaismen retta mot kunstomgrepet. Konseptkunstnarane spurde: Viss det viktigaste er tanken, treng vi då ein fysisk gjenstand i det heile teke?

Nokre sentrale konseptkunstnarar:

Joseph Kosuth (f. 1945): Verket «One and Three Chairs» (1965) viser ein verkeleg stol, eit fotografi av stolen og ein ordbokdefinisjon av ordet «stol». Kva for ein av dei tre er den «verkelege» stolen? Verket tvingar oss til å tenkje over forholdet mellom ting, bilete og ord.

Jenny Holzer (f. 1950): Bruker tekst som kunst. Ho plasserer korte, provoserande setningar (truisms) på lystavler, bygningar og t-skjorter. «Protect me from what I want» og «Abuse of power comes as no surprise» er blant dei mest kjende. Orda er kunsten.

Yoko Ono (f. 1933): Verket hennar «Instruction Paintings» er tekstar som skildrar eit kunstverk utan å lage det – for eksempel «Tenk deg at snøen fell» eller «Tenn ein fyrstikk og sjå på han til han slokkar». Kunsten eksisterer i tankane dine.

Konseptkunst kan ta mange former: tekst, instruksjonar, fotografi, dokumentasjon av hendingar, eller til og med berre ein idé kommunisert munnleg. Det som bind det saman, er at den intellektuelle prosessen – tenkinga – er viktigare enn det visuelle resultatet.

Performance – kroppen som kunstverk

Performance (eller performancekunst) er ei kunstform der kunstnaren bruker sin eigen kropp, handlingar og tilstadeværing som materiale. I motsetning til teater spelar kunstnaren ikkje ei rolle – dei er seg sjølve. Og i motsetning til eit maleri er performancen mellombels – han skjer her og no, og etterpå finst han berre som dokumentasjon og minne.

Performancekunst oppstod på 1960- og 70-talet og har ofte vore provoserande og grenseoverskridande:

Marina Abramović (f. 1946, Serbia): Kanskje den mest kjende performancekunstnaren i verda. I «The Artist is Present» (2010) sat ho i tre månader stille ved eit bord i Museum of Modern Art i New York, medan besøkjande kunne setje seg overfor henne og sjå henne i auga. Over 750 000 menneske deltok. Den stille, direkte blikkontakten fekk mange til å gråte – noko som viser krafta i enkel menneskeleg tilstadeværing.

Performance bryt ned skiljet mellom kunstnar og publikum, mellom kunst og liv. Han tvingar oss til å vere til stades i augneblinken.

Relasjonell estetikk – kunsten som møteplass

Relasjonell estetikk er eit omgrep brukt om kunst der sjølve kunstverket er ein sosial situasjon – eit møte mellom menneske. Ideen vart formulert av den franske kuratoren Nicolas Bourriaud på 1990-talet.

I staden for å lage eit objekt for folk å sjå på, skaper kunstnaren ei ramme for at folk skal møtast, samhandle og oppleve noko saman. Eksempel:

- Rirkrit Tiravanija (f. 1961, Thailand): Lagar mat i galleri og inviterer besøkjande til å ete saman. Sjølve måltidet og samtalane som oppstår er kunstverket.
- Carsten Höller (f. 1961, Belgia): Installerte ei gigantisk sklie i Tate Modern. Publikum sklei ned gjennom galleriet – opplevinga av å skli, le og dele augneblinken med andre var kunsten.

Relasjonell estetikk stiller spørsmålet: Treng kunst ein gjenstand, eller kan kunsten vere sjølve opplevinga av å vere saman? I ei tid med stadig meir digitalisering og isolasjon har denne kunstforma blitt spesielt relevant – ho minner oss om verdien av ekte menneskelege møte.

Oppsummering

Samtidskunst omfattar kunst frå ca. 1970 til i dag og er svært mangfaldig i uttrykk og form.

Installasjonskunst skaper heile miljø der betraktaren går inn i verket. Kunstnarar som Kusama, Eliasson og Ai Weiwei bruker rom, lys, lyd og materialar for å skape heilskaplege opplevingar.

Konseptkunst set ideen framfor gjenstanden – det er tanken bak verket som er det viktigaste. Kunstnarar som Kosuth, Holzer og Ono bruker tekst, instruksjonar og filosofiske spørsmål.

Performance bruker kroppen og handlingane til kunstnaren som materiale. Marina Abramović har vist at enkel menneskeleg tilstadeværing kan vere djupt rørande.

Relasjonell estetikk gjer sjølve møtet mellom menneske til kunst, som når Tiravanija lagar mat i eit galleri.

Alle desse retningane utvidar kva kunst kan vere: det treng ikkje vere eit objekt – det kan vere ei oppleving, ein tanke eller eit møte.