4.1 Modernismens gjennombrudd

Gjennombrotet til modernismen

Tenk deg at du lever i Paris rundt 1900. Fotoapparatet er oppfunne, bilar byrjar å erstatte hestar, og verda forandrar seg raskare enn nokon gong. Kvifor skal kunstnarar då halde fram med å måle verkelegheitstrue portrett og landskap – det kan jo kameraet gjere betre?

Dette spørsmålet dreiv ein heil generasjon kunstnarar til å leite etter nye måtar å uttrykkje seg på. Resultatet vart modernismen – ein periode frå rundt 1900 til 1970 då kunstnarar medvite braut med tradisjonen og eksperimenterte med nye former, materialar og idear.

Modernismen i kunst er ikkje éin enkelt stil, men ei samlenemning for mange ulike retningar som alle delte eit ønske om å vere nye, utfordrande og grensesprengjande. I dette kapittelet skal vi sjå på tre av dei viktigaste: kubisme, surrealisme og dadaisme – og møte kunstnarane som forandra forståinga vår av kva kunst kan vere.

Kubisme – å sjå verda frå alle sider samtidig

I 1907 målte Pablo Picasso eit bilete som sjokkerte kunstverda: Les Demoiselles d'Avignon. Biletet viser fem kvinneskikkelsar, men dei ser ikkje ut som vanlege portrett. Andleta er forvrengde, kroppane er kanta, og perspektivet verkar feil. Det var det ikkje – det var noko heilt nytt.

Kubismen, utvikla av Pablo Picasso (1881–1973) og Georges Braque (1882–1963), var ein revolusjon i måten vi ser på bilete. I staden for å vise ein gjenstand frå éin vinkel – slik ein gjer med tradisjonelt perspektiv – viste kubistane gjenstanden frå mange vinklar samtidig. Eit andlet kunne ha auga sett forfrå, nasen sett frå sida og munnen sett nedanfrå – alt i same bilete.

Ideen bak var radikal: Når du ser på ein kopp, veit du at han har ein hank på baksida og ein botn du ikkje ser. Kubistane ville vise heile koppen – alle vinklane – i eitt flatt bilete. Dei «braut opp» gjenstandar i geometriske former og sette dei saman igjen på nye måtar.

Kubismen utvikla seg i to fasar:

Analytisk kubisme (1909–1912): Motiva blir brotne ned i små, overlappande geometriske former. Fargane er dempa – brunt, grått, beige. Det kan vere vanskeleg å sjå kva bileta førestiller.

Syntetisk kubisme (1912–1919): Bileta vart meir fargerike og lettare å forstå. Kunstnarane byrja å lime inn avisutklipp, stoff og andre materialar – det som blir kalla collage (frå det franske ordet «coller» som betyr å lime). Formene vart flatare og meir dekorative.

Kubismen forandra kunsten for alltid. Han viste at kunst ikkje treng å sjå «rett» ut for å seie noko viktig om verkelegheita.

Dadaisme – kunsten som protesterte mot alt

I 1916, midt under første verdskrigen, sat ei gruppe kunstnarar i Zürich i Sveits og var rasande. Millionar av unge menn vart drepne i skyttargravene, og dei spurde seg: Kva slags sivilisasjon er dette, som kan produsere ein slik katastrofe? Viss dette er «fornuftig» samfunn, då er vi mot fornuft. Viss dette er «god» kultur, då er vi mot kultur.

Slik oppstod dadaismen – ei kunstrørsle som medvite var absurd, provoserande og anti-alt. Namnet «dada» vart visstnok valt tilfeldig frå ei ordbok, noko som passar perfekt: dadaistane elska tilfeldigheiter.

Dei viktigaste dadaistane inkluderer Marcel Duchamp (1887–1968), Hannah Höch (1889–1978), Tristan Tzara (1896–1963) og Hugo Ball (1886–1927).

Duchamp er kanskje mest kjend for verket «Fountain» (1917) – eit vanleg urinal som han signerte med det oppdikta namnet «R. Mutt» og sende inn til ei kunstutstilling. Bodskapen var provoserande: Kven bestemmer kva som er kunst? Viss ein kunstnar erklærer at noko er kunst, er det då kunst? Duchamp kalla slike verk ready-mades – ferdiglaga gjenstandar som vart erklærte som kunstverk.

Dadaistane brukte òg:
- Collage og fotomontasje: Hannah Höch klippte ut bilete frå aviser og magasin og sette dei saman på nye, overraskande måtar
- Lydpoesi: Hugo Ball framførte dikt av meiningslause ord og lydar
- Tilfeldigheitskunst: Tristan Tzara laga dikt ved å klippe opp ei avis og trekkje orda tilfeldig

Dadaismen varte berre nokre få år som organisert rørsle, men ideane han hadde – at alt kan vere kunst, at provokasjon er ein gyldig strategi, at kunstinstitusjonar kan utfordrast – har påverka all kunst som kom etter.

Surrealisme – kunsten til draumane

Viss kubismen forandra korleis vi ser, forandra surrealismen kva vi ser. Surrealistane var fascinerte av draumar, det ubevisste og det irrasjonelle. Dei ville måle bilete som viste ei «verkelegheit» hinsides den kvardagslege – ei survirkelegheit (sur = over, på fransk).

Surrealismen oppstod i Paris på 1920-talet, inspirert av dadaismen og psykoanalysen til Sigmund Freud. Freud hadde vist at hjernen vår inneheld eit ubevisst lag med undertrykte ønske, minne og draumar. Surrealistane ville bringe dette fram i kunsten.

André Breton (1896–1966) grunnla rørsla og skreiv det surrealistiske manifestet i 1924. Dei mest kjende surrealistiske kunstnarane inkluderer:

Salvador Dalí (1904–1989): Spansk kunstnar kjend for sine hyperrealistiske maleri av umoglege scener. Det mest kjende verket hans, The Persistence of Memory (1931), viser smeltande klokker i eit øydt landskap. Dalí målte draumebilete med fotografisk presisjon – jo meir verkelegheitstrue teknikken var, dess meir foruroligande vart det umoglege innhaldet.

René Magritte (1898–1967): Belgisk kunstnar som målte kvardagslege gjenstandar i umoglege kombinasjonar. I The Son of Man svevar eit grønt eple framfor eit andlet, og i The Treachery of Images målte han ei pipe med teksten «Ceci n'est pas une pipe» (Dette er ikkje ei pipe) – det er jo eit maleri av ei pipe.

Frida Kahlo (1907–1954): Meksikansk kunstnar som målte sjølvportrett fylte med symbolikk frå draumar, smerte og meksikansk folkekultur. Kunsten hennar er djupt personleg og surrealistisk på same tid.

Surrealistane brukte ulike teknikkar for å sleppe det ubevisste laus:
- Automatisk teikning/skriving: Teikne eller skrive utan bevisst kontroll – la handa bevege seg fritt
- Frottage: Leggje papir over ei ujamn overflate og gni med blyant for å skape tilfeldige mønster
- Cadavre exquis (utsøkt lik): Eit samarbeidsspel der fleire deltakarar teiknar delar av ein figur utan å sjå kva dei andre har teikna

Samanhengar og arv

Kubisme, dadaisme og surrealisme er ikkje isolerte fenomen – dei heng saman og byggjer på kvarandre:

- Kubismen (frå ca. 1907) braut med det tradisjonelle perspektivet og viste at kunst ikkje treng å avbilde verkelegheita slik auget ser ho
- Dadaismen (frå 1916) gjekk endå lenger og utfordra sjølve definisjonen av kunst – alt kan vere kunst, og kunst kan protestere
- Surrealismen (frå 1924) tok inspirasjonen frå fridommen til dadaismen og kombinerte han med ei systematisk utforsking av draumar og det ubevisste

Alle tre retningane oppstod i ei tid prega av enorme forandringar: industrialisering, urbanisering, to verdskrigar, og vitskaplege gjennombrot som relativitetsteorien til Einstein og psykoanalysen til Freud. Kunstnarane reagerte på ei verd i omvelting ved å leite etter heilt nye måtar å uttrykkje seg på.

Arven frå desse rørslene er enorm. Ideen til kubismen om at eit bilete kan vise fleire perspektiv samtidig finn vi igjen i alt frå filmredigering til grafisk design. Provokasjonen til dadaismen lever vidare i konseptkunst og performance. Draumebileta til surrealismen pregar reklame, film og digital kunst den dag i dag.

Den viktigaste arven er kanskje dette: Modernistane viste at kunst handlar om meir enn teknikk og virtuositet. Han handlar om idear, kjensler og nye måtar å sjå verda på.

Oppsummering

Modernismen var ein revolusjon i kunsten frå ca. 1900 til 1970, der kunstnarar braut med tradisjonelle reglar og eksperimenterte med nye uttrykk.

Kubismen (Picasso, Braque) braut opp motiv i geometriske former og viste dei frå fleire vinklar samtidig. Han utvikla seg frå analytisk kubisme (fragmentert, dempa fargar) til syntetisk kubisme (collage, sterkare fargar).

Dadaismen (Duchamp, Höch, Tzara) var ein protest mot krig og tradisjonell kultur. Dadaistane skapte medvite absurd kunst og utfordra sjølve definisjonen av kva kunst er, mellom anna gjennom ready-mades.

Surrealismen (Dalí, Magritte, Kahlo) utforska draumar og det ubevisste, inspirert av psykoanalysen til Freud. Surrealistane kombinerte verkelegheitstrue teknikk med umoglege og draumeaktige motiv.

Desse tre retningane heng saman: kubismen braut med forma, dadaismen braut med definisjonen av kunst, og surrealismen utforska det ubevisste. Saman la dei grunnlaget for all moderne og samtidskunst.