6.1 Skulptur – teknikker og materialer

Skulptur -- teknikkar og materiale

Skulptur er kunst i tre dimensjonar. Medan eit måleri eller eit fotografi er flatt og berre kan sjåast frå framsida, kan ein skulptur opplevast frå alle sider -- du kan gå rundt han, sjå han ovanfrå eller nedanfrå, og nokre gonger til og med ta på han.

Menneske har laga skulpturar i tusenvis av år. Dei eldste skulpturane vi kjenner til, er over 30 000 år gamle. Gjennom historia har skulpturar blitt brukte til å heidre gudar, minnast viktige personar, smykke bygningar og uttrykkje kjensler og idear.

I dette kapittelet skal vi lære om dei tre grunnleggjande teknikkane for å lage skulptur: hogging, modellering og støyping. Vi skal òg sjå på ulike materiale og korleis dei påverkar uttrykket i det ferdige verket.

Hogging -- subtraktiv teknikk

Hogging er den eldste skulpturteknikken. Han blir kalla ein subtraktiv teknikk fordi du startar med ein stor blokk av materiale og fjernar (trekkjer frå) det du ikkje treng. Det er litt som å seie at skulpturen allereie finst inne i blokka -- du berre fjernar det som er i vegen.

Den berømte renessansekunstnaren Michelangelo skal ha sagt: «Eg såg engelen i marmoren og hogg til han var fri.»

Dei vanlegaste materiala for hogging er:

- Stein (marmor, granitt, kalkstein): Stein er haldbart og kan gi svært detaljerte resultat. Marmor har vore føretrekt av skulptørar i tusenvis av år på grunn av den fine kornstrukturen sin og evna til å fange lys. Granitt er hardare og meir motstandsdyktig mot vêr, og blir ofte brukt i utandørs monument.
- Tre: Tre er lettare å hogge enn stein og har naturlege mønster (årringar, kvist) som kan brukast som ein del av uttrykket. Ulike treslag gir ulike eigenskapar -- bjørk er lys og finkorna, eik er hard og haldbar, lind er mjuk og lett å arbeide med.

Verktøy for hogging inkluderer meisel og hammar, filer, raspar og sandpapir for finsliping. Prosessen krev tolmod og planlegging, fordi det du har fjerna ikkje kan leggjast tilbake. Ein feil med meiselen kan øydeleggje vekevis med arbeid.

Hogging er krevjande, men gir ei eineståande tilfredsstilling. Motstanden i materialet -- vekta av steinen, fiberen i treverket -- gir skulpturen ein karakter som ikkje kan oppnåast på andre måtar.

Modellering -- additiv teknikk

Modellering er det motsette av hogging. Han blir kalla ein additiv teknikk fordi du byggjer opp skulpturen ved å leggje til materiale bit for bit. Du startar med ingenting (eller eit armatur -- eit skjelett av metall eller tråd) og formar skulpturen med hendene og enkle verktøy.

Dei vanlegaste materiala for modellering er:

- Leire: Det mest brukte modelleringsmaterialet. Leire er mjuk, formbar og tilgjevande -- du kan endre og rette opp undervegs. Ulike typar leire har ulike eigenskapar: naturleg leire (jordleire) kan brennast i ein omn for å bli hard, medan plastilin (oljebasert leire) aldri tørkar og kan gjenbrukast.
- Voks: Blir brukt til finare detaljarbeid og som mellomsteg i støypeprosessar.
- Gips: Kan påførast lag for lag over eit armatur. Gips tørkar raskt og gir ei hard, kvit overflate.
- Papirmasse: Ei blanding av papir og lim som kan formast og tørkar til ei lett, hard overflate.

Modellering gir stor fridom. Du kan eksperimentere, gjere feil og rette opp undervegs. Du kan byrje med ei grov form og gradvis leggje til detaljar. Verktøy for modellering inkluderer modelleringsverktøy (løkkar, spatlar, nåler), fingrar og hender, samt vatn for å halde leira fuktig.

Ein viktig fordel med modellering er at han er tilgjengeleg for alle. Du treng ikkje dyre materiale eller verktøy -- ein klump leire og hendene dine er nok til å komme i gang.

Støyping -- reproduksjon og metall

Støyping er ein teknikk der du lagar ei form (negativ) og fyller henne med flytande materiale som stivnar. Når forma blir fjerna, står du att med ein kopi av det opphavlege objektet.

Støypeprosessen i grove trekk:
1. Lag originalen: Modellér skulpturen i leire, voks eller eit anna mjukt materiale.
2. Lag forma: Dekk originalen med eit formmateriale (gips, silikon eller gummi) som stivnar rundt han. Forma blir teken av i delar slik at originalen kan fjernast.
3. Fyll forma: Hell flytande materiale (bronse, gips, betong, kunstharpiks) inn i den tomme forma.
4. Fjern forma: Når materialet har stivna, blir forma fjerna og skulpturen etterbehandla.

Bronsestøyping er den mest kjende støypeteknikken og har vore brukt i tusenvis av år. Bronse (ein legering av kopar og tinn) blir smelta ved rundt 1000 grader og helt i forma. Mange av dei mest kjende skulpturane i verda er laga i bronse, frå antikke greske statuar til moderne monument.

Ein stor fordel med støyping er at du kan lage fleire kopiar frå same form. Du kan òg lage skulpturar i materiale som er for harde til å arbeide med direkte, som bronse og stål.

Tapt voks-metoden (cire perdue) er ein eldgammal støypeteknikk der originalen blir laga i voks, dekt med ei form, og voksen blir smelta ut (går tapt) før metallet blir helt inn. Denne teknikken gir svært detaljerte resultat.

Oppsummering

Skulptur er tredimensjonal kunst som kan lagast med tre grunnleggjande teknikkar. Hogging er ein subtraktiv teknikk der du fjernar materiale frå ein blokk av stein eller tre. Modellering er ein additiv teknikk der du byggjer opp skulpturen med mjuke materiale som leire. Støyping inneber å helle flytande materiale i ei form for å lage kopiar.

Kvar teknikk har sine fordelar: Hogging gir haldbare, eineståande verk i naturlege materiale. Modellering gir fridom til å endre undervegs. Støyping gjer det mogleg å lage fleire kopiar og arbeide i harde materiale som bronse.

Skulptur skil seg frå todimensjonal kunst ved at han opptek fysisk plass og kan opplevast frå alle vinklar. Gjennom tusenvis av år har skulptørar brukt desse teknikkane til å skape alt frå religiøse figurar og monument til moderne abstrakt kunst.