4.1 Antikkens kunst – Egypt, Hellas og Roma

Kunsten i antikken – Egypt, Hellas og Roma

Kunsthistorie handlar om å forstå korleis menneske har uttrykt seg visuelt gjennom tidene – kva dei måla, bygde og forma, og kvifor. Antikken – perioden frå dei tidlege sivilisasjonane fram til Romarriket fall – er grunnlaget for mykje av den vestlege kunsttradisjonen.

I dette kapittelet skal vi reise tilbake tusenvis av år og utforske kunsten i tre av dei mest innflytelsesrike sivilisasjonane i historia: det gamle Egypt, det antikke Hellas og Romarriket. Vi skal sjå korleis dei uttrykte dei religiøse førestellingane sine, skjønnheitsideala og samfunnsverdiane gjennom kunst og arkitektur.

Egyptisk kunst (ca. 3000–30 f.Kr.)

Den egyptiske sivilisasjonen varte i over 3000 år, og kunsten endra seg forbausande lite i løpet av denne tida. Grunnen er at kunsten ikkje skulle vere personleg uttrykk – han hadde ein religiøs funksjon. Egyptarane trudde på eit liv etter døden, og mykje av kunsten var laga for å hjelpe den døde i etterlivet.

Kjenneteikn ved egyptisk kunst:

Frontalperspektivet: I måleri og relieff blir menneskekroppen vist frå fleire vinklar samtidig – hovudet frå sida, auget framanfrå, overkroppen framanfrå og beina frå sida. Dette var ikkje fordi egyptarane ikkje kunne teikne realistisk, men fordi dei ønskte å vise kroppen frå dei mest gjenkjennelege vinklane.

Hierarki i storleik: Viktige personar (faraoar, gudar) blei teikna mykje større enn vanlege menneske. Storleiken viste status, ikkje fysisk storleik.

Symbolikk: Fargar og former hadde symbolsk tyding. Gull representerte gudane sitt kjøt, blå representerte himmelen og Nilen, og grøn symboliserte gjenføding.

Egyptisk arkitektur:

Pyramidane: Dei store pyramidane i Giza blei bygde som graver for faraoane. Kheopspyramiden (ca. 2560 f.Kr.) er 146 meter høg og består av over 2 millionar steinblokker. Han er det einaste av dei sju underverka i antikken som framleis står.

Templa: Enorme tempelkompleks som Karnak og Luxor, med søylerekkjer, relieff og statuar, var sentrale for religiøst liv.

Gresk kunst (ca. 800–30 f.Kr.)

Medan egyptisk kunst var statisk og symbolsk, utvikla gresk kunst seg dramatisk over tid – frå stive, geometriske figurar til livaktige, realistiske skulpturar. Grekarane var opptekne av den ideelle menneskeforma, harmoni og proporsjonar.

Gresk skulptur gjennom tre periodar:

Arkaisk periode (ca. 800–480 f.Kr.): Skulpturane er stive og formelle, med eit typisk «arkaisk smil». Dei minner om egyptisk kunst, men viser ei gradvis utvikling mot meir naturlege former. Dei fritståande ungdomsskulpturane kalla kouros (ung mann) og kore (ung kvinne) er typiske.

Klassisk periode (ca. 480–323 f.Kr.): Gresk skulptur når toppen sin. Skulpturane er realistiske, dynamiske og viser ideelle kroppsproporsjonar. Berømte døme er Diskoskastaren (Myron) og Spydberaren (Polykleitos), som definerte «den perfekte» mannskroppen med matematiske proporsjonar.

Hellenistisk periode (ca. 323–30 f.Kr.): Skulpturane blir meir dramatiske, kjensleladde og realistiske. Dei viser smerte, aldring og rørsle. Laokoon-gruppa og Venus frå Milo er berømte døme.

Gresk arkitektur:

Grekarane utvikla tre søyleordenar som blir brukte i arkitektur den dag i dag:
- Dorisk: Enkel, kraftig søyle utan fotbase. Brukt i Parthenon.
- Jonisk: Slankare søyle med voluttar (spiralar) på kapitélet.
- Korintisk: Mest dekorert, med bladformer på kapitélet.

Parthenon i Athen (447–432 f.Kr.) er det mest kjende greske tempelet, vigd til gudinna Athene. Det er bygd med doriske søyler og raffinerte optiske korreksjonar – søylene heller svakt innover og midten av trappetrinnet er litt høgare enn kantane, for å sjå perfekt rett ut for auget.

Gresk keramikk og vasemåleri

Medan gresk skulptur og arkitektur er bevart, har nesten all gresk målarkunst gått tapt. Det vi veit om gresk måleri, kjem i stor grad frå vasemåleri – dekorasjonar på keramiske krukker, skåler og amforaer.

Svartfigurteknikk (ca. 700–530 f.Kr.): Figurane blir måla med svart slip (flytande leire) på den raudbrune keramikken. Detaljar blir rissa inn med eit skarpt verktøy. Resultatet er svarte figurar på raud bakgrunn.

Raudfigurteknikk (ca. 530–300 f.Kr.): Det omvende av svartfigur – bakgrunnen blir måla svart, og figurane står att i den naturlege raude fargen til keramikken. Dette tillét meir detaljerte og naturlege figurar.

Vasemåleri viser scener frå dagleglivet, mytologien, sport og krig. Dei gir oss verdifull informasjon om gresk kultur – klede, våpen, musikkinstrument, mat og sosiale situasjonar. Mange vaser var også eksporterte og er funne over heile Middelhavet.

Dei greske vasene er ikkje berre historiske dokument – dei er også vakre kunstverk med raffinerte komposisjonar, elegante linjer og ein imponerande handverksmessig kvalitet.

Romersk kunst (ca. 500 f.Kr.–476 e.Kr.)

Romarane beundra gresk kunst og kopierte mange greske skulpturar. Faktisk er mykje av det vi veit om gresk skulptur basert på romerske kopiar, fordi originalane er gått tapt. Men romarane utvikla også sin eigen kunsttradisjon med nokre viktige skilnader.

Kjenneteikn ved romersk kunst:

Realisme i portrett: Medan grekarane idealiserte menneskekroppen, var romarane mykje meir realistiske i portretta sine. Romerske byster viser rynker, vorter, skalla hovud og andre individuelle trekk. Dei ønskte å vise den verkelege personen.

Historiske relieff: Romarane laga detaljerte relieffskulpturar som fortalde historier om militære sigrar og viktige hendingar. Trajansøyla i Roma har eit 200 meter langt relieffband som viser felttoget til keisar Trajan.

Mosaikk: Romarane var meistarar i mosaikk – bilete laga av tusenvis av små steinbitar (tessera). Mosaikkar dekorerte golv og veggar i villaer og offentlege bygningar.

Romersk arkitektur:

Romarane var ingeniørkunstnarar og utvikla nye byggjeteknikkar:

- Buen: Romarane perfeksjonerte bruken av buen, som lét dei byggje høgare og breiare enn nokon gong før.
- Betong: Romarane oppfann ein type betong som var sterk og haldbar – nokre romerske bygningar står framleis etter 2000 år.
- Colosseum (72–80 e.Kr.): Amfiteateret i Roma kunne romme 50 000 tilskodarar og brukte buar i fleire etasjar.
- Pantheon (ca. 125 e.Kr.): Tempelet med ein enorm kuppel som har ein diameter på 43 meter og eit «auge» (oculus) i toppen som slepper inn lys. Kuppelen var den største i verda i nesten 1400 år.

Arven frå antikken i dag

Kunsten og arkitekturen i antikken er ikkje berre noko som finst i museum – han lever vidare overalt rundt oss:

Arkitektur: Søyler, frontonar og buar frå gresk og romersk arkitektur blir framleis brukte i offentlege bygningar. Stortinget i Oslo, Capitol i Washington D.C., og British Museum i London er alle inspirerte av greske tempel. Når du ser ein bygning med søyler og trekantforma tak, ser du arven frå antikken.

Skulptur: Idéen om å framstille menneskekroppen realistisk i skulptur stammar frå gresk kunst. Denne tradisjonen lever vidare i alt frå minnesmerke til fontener.

Olympiske leikar: Dei moderne olympiske leikane er inspirerte av dei antikke greske leikane. Symbol som laurbærkransen, fakkelstafetten og olympisk arkitektur refererer alle til antikken.

Demokrati: Det greske omgrepet «demokrati» (folkestyre) er grunnlaget for moderne politiske system. Gresk arkitektur – opne forsamlingsplassar, teateramfi – var designa for demokratisk deltaking.

Museum: Mange museum er bygde i nyklassisistisk stil – det vil seie med direkte inspirasjon frå antikk arkitektur – for å signalisere tidlaus verdi og kulturell tyding.

Antikken er ikkje berre ein historisk periode – han er eit fundament som vestleg kultur byggjer på. Å forstå kunsten i antikken hjelper oss å forstå vår eiga tid.

Tidslinje: Kunsten i antikken

- Ca. 3000 f.Kr.: Dei første pyramidane blir bygde i Egypt. Hieroglyfskrift blir utvikla.
- Ca. 2560 f.Kr.: Kheopspyramiden i Giza blir ferdigstilt – den høgaste bygningen i verda i nesten 4000 år.
- Ca. 1323 f.Kr.: Grava til Tutankhamon blir forsegla med den berømte gullmaska.
- Ca. 800 f.Kr.: Den arkaiske perioden begynner i Hellas med dei første store skulpturane.
- Ca. 480 f.Kr.: Den klassiske greske perioden begynner – skulpturen når nye høgder av realisme.
- 447–432 f.Kr.: Parthenon blir bygd i Athen, dedikert til gudinna Athene.
- Ca. 323 f.Kr.: Aleksander den store døyr – den hellenistiske perioden begynner.
- 27 f.Kr.: Romarriket blir grunnlagt av Augustus.
- 72–80 e.Kr.: Colosseum blir bygd i Roma.
- Ca. 125 e.Kr.: Pantheon blir ferdigstilt med sin revolusjonerande kuppel.
- 476 e.Kr.: Romarriket fell – antikken blir avslutta.

Gjennom desse nesten 3500 åra utvikla kunsten seg frå Egypts stive, symbolske former via Hellas' idealiserte skulpturar til Romas realistiske portrett og ingeniørkunst. Denne utviklinga la grunnlaget for all vestleg kunst som følgde.

Oppsummering

Kunsten i antikken spenner over tusenvis av år og tre store sivilisasjonar. Egyptisk kunst var symbolsk og religiøs, med stive figurar i frontalperspektiv og monumental arkitektur som pyramidane. Gresk kunst utvikla seg frå stive arkaiske figurar til idealiserte, harmoniske skulpturar og gav oss dei tre søyleordenane (dorisk, jonisk og korintisk). Romersk kunst lånte mykje frå grekarane, men utvikla sin eigen realisme i portrettkunsten og banebrytande arkitektur med buar, betong og kuplar.

Kvar sivilisasjon hadde sitt eige syn på kva kunst skulle vere: for egyptarane var kunst religion, for grekarane var kunst ideal skjønnheit, og for romarane var kunst dokumentasjon og makt. Kunstuttrykka til desse sivilisasjonane har forma vestleg kunst i over to tusen år, og bygningane, skulpturane og ideane deira om skjønnheit og form er framleis ein del av kulturarven vår i dag.