2.3 Plastiske materialer – leire og gips

Plastiske materialar -- leire og gips

Plastiske materialar er materialar som kan formast og modellerast med hendene eller enkle verktøy medan dei er mjuke, og som deretter stivnar og held forma. Ordet «plastisk» tyder nettopp «formbar». Dei vanlegaste plastiske materialane i kunst og handverk er leire, gips og papirmasje.

Menneske har forma leire i over 25 000 år -- nokre av dei eldste gjenstandane vi har funne er leirefigurar frå steinalderen. Keramikk og krukkemaking var blant dei første handverksteknikkane som vart utvikla, og dei har spelt ei avgjerande rolle i alle sivilisasjonar.

I dette kapittelet skal du lære om ulike typar leire og teknikkar for å forme dei, om gips og korleis han blir brukt til støyping og skulptur, og om papirmasje som eit kreativt og rimeleg materiale. Du skal få praktisk erfaring med å arbeide tredimensjonalt og forstå dei viktigaste prinsippa for modellering.

Leire

Leire er eit naturleg materiale som finst i jordskorpa. Det er eit av dei mest allsidige materialane i kunst og handverk.

Typar leire:

- Naturleg leire (keramisk leire): Blir graven opp frå naturen. Må brennast i ein keramikkomn (ca. 900-1200 °C) for å bli hard og haldbar. Etter brenning kan ho glaserast (dekkjast med eit glassliknande belegg) og brennast på nytt. Dette er leira som blir brukt i tradisjonell keramikk.
- Sjølvherdande leire (lufttørkande leire): Herdar i kontakt med luft utan å trenge omnsbrenning. Enklare å jobbe med, men ikkje like sterk som brent leire. Ikkje vasstett.
- Polymerleire (Fimo, Sculpey): Syntetisk leire som blir herda i vanleg steikjeomn (ca. 130 °C). Finst i mange fargar og er svært detaljert. Blir brukt til smykke, figurar og miniatyrar.

Viktige eigenskapar:
- Leire krympar når ho tørkar og brenn (ca. 10-15 %). Hugs dette når du planlegg storleiken.
- Luftbobler i leira kan føre til at gjenstanden sprekk under brenning. Kna leira godt (elting) for å fjerne luft.
- For tjukke gjenstandar bør lagast hole innvendig, elles kan dei sprekke under tørking og brenning.
- Leire som har tørka heilt, kan ikkje gjenbrukast (keramisk leire). Halvtørr leire kan reddast ved å tilsetje litt vatn.

Modelleringsteknikkar med leire

Det finst fleire grunnleggjande teknikkar for å forme leire:

1. Klemteknikk (klypeteknikk)
Den enklaste teknikken. Start med ein leireklump og klem, press og form han med fingrane. Godt eigna for enkle skåler og figurar. Lag ei skål ved å trykke tommelen inn i midten av ei kule og klem veggene tynnare gradvis.

2. Polseteknikk (rulleteknikk)
Rull leira til lange «pølser» (polser). Legg polsene oppå kvarandre i spiralar eller ringar for å byggje opp ein vegg. Glatt saman spora med ein finger eller eit verktøy for ei jamn overflate. Denne teknikken blir brukt til å lage krukker, vasar og skulpturar.

3. Platteknikk
Rull leira flat med ei kjevle til jamn tjukkleik (ca. 5-8 mm). Klipp ut former med ein kniv og sett dei saman. Delane blir festa med slurry (flytande leireblanding) og rissing (lag kryss-riss i overflatene som skal limast). Godt eigna for boksar, hus og kanta former.

4. Dreiing
Dreiing blir gjort på ein dreiekrans (dreieskive) som snurrar. Leira blir forma medan ho roterer, noko som gir perfekt runde former. Dette er ein avansert teknikk som krev øving, men gir vakre, symmetriske gjenstandar.

5. Uthuling (subtraksjon)
Start med ein solid leireblokk og fjern materiale med verktøy for å avdekke forma inni. Liknande prinsipp som å hogge ein skulptur.

Viktig: Samanføying av leiredelar
Når du skal feste to leiredelar saman, bruk alltid «riss og slurry»-metoden:
1. Lag kryssande rissemønster i begge overflater som skal festast.
2. Påfør slurry (leire blanda med vatn til ein grøtaktig konsistens).
3. Press delane saman og glatt over samanføyinga.
Utan denne metoden vil delane falle frå kvarandre under tørking.

Gips

Gips er eit kvitt pulver som blir blanda med vatn og herdar til ei fast, kvit masse. Det er eit svært nyttig materiale i kunst og handverk fordi det er billig, lett å blande og gir fine detaljar.

Eigenskapar:
- Herdar kjemisk -- treng ikkje brenning. Herdetida er ca. 20-45 minutt, avhengig av type.
- Utvidar seg litt når han herdar (noko som gjer han perfekt for støyping).
- Gir ei glatt, kvit overflate som er fin å måle på.
- Relativt sprø -- toler ikkje slag og støyt.
- Ikkje vasstett (løyser seg opp i vatn over tid).

Bruksområde:

- Støyping: Gips blir helt i ei form (støypeform) og herdar til ein kopi av det indre av forma. Blir brukt til figurar, relieff, masker og skulpturar.
- Støypeform: Gips kan brukast til å lage støypeformer som andre materialar blir helte i.
- Gipsbind (gassbind dyppa i gips): Blir brukt til å lage masker, skulpturar og figurar over ei form. Dypp bindremser i vatn, legg over forma i lag, og lat tørke.
- Direkte modellering: Gips kan modellerast direkte på eit armatur (skjelett av ståltråd) medan han er halvstivna.

Tips for blanding:
- Strø gipspulveret forsiktig i vatnet (ikkje omvendt!) til det dannar ein liten haug over vassflata.
- Vent eit minutt, og rør deretter forsiktig.
- Bruk alltid reint utstyr -- gammal gips i behaldaren kan få ny gips til å herde for raskt.
- Herd aldri gips ned i vasken -- han stivnar i røyra!

Papirmasje

Papirmasje er eit fantastisk kreativt materiale som er billig, lett tilgjengeleg og gir mange moglegheiter.

To metodar:

1. Strimmelmetoden (lagmetoden)
Riv avispapir i strimlar (ca. 2-3 cm breie). Dypp strimlane i tapetklister eller kvitlim utblanda med vatn (1:1). Legg strimlane over ei form (t.d. ein ballong, ei skål dekt med plast, eller ei ståltrådsramme) i kryssande retningar. Legg 5-8 lag for god styrke. Lat kvart lag tørke litt før du legg på neste.

2. Massemetoden
Riv avispapir i små bitar og bløytlegg i vatn over natta. Kna massen til ein grøtaktig konsistens. Tilsett kvitlim og litt tapetklister. Denne massen kan modellerast direkte, nesten som leire. Han tek lengre tid å tørke, men gir ein solid og lett skulptur.

Tips:
- Bruk avispapir -- det syg opp lim godt og gir eit sterkt resultat.
- Veksle mellom avispapir og kvitt papir i laga, så ser du kva for lag du har lagt.
- Lat gjenstanden tørke fullstendig før du målar (kan ta 2-3 dagar for tjukke lag).
- Grunn med kvit måling (akryl) før du dekorerer -- det gir jamnare og sterkare fargar.
- Papirmasje er lett -- perfekt for store skulpturar og gjenstandar som skal hengjast opp.

Bruksområde:
Papirmasje kan brukast til masker, dukker og marionettar, piñataer, kulissar til teaterframsyningar, relieff, skulpturar og mykje meir.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært om plastiske materialar -- leire, gips og papirmasje:

- Plastiske materialar kan formast medan dei er mjuke og stivnar etterpå.
- Leire finst som naturleg keramisk leire (blir brent i omn), sjølvherdande leire (lufttørkar) og polymerleire (blir herda i vanleg omn). Modelleringsteknikkar inkluderer klemteknikk, polseteknikk, platteknikk og dreiing. Hugs alltid «riss og slurry» for samanføying.
- Gips blir blanda av pulver og vatn, herdar kjemisk, og blir brukt til støyping, former og skulptur. Gipsrestar skal aldri kastast i vasken.
- Papirmasje blir laga av papir og lim. Strimmelmetoden (lag over ei form) og massemetoden (modellering) gir lette, sterke gjenstandar.
- Kvart materiale har sine styrkar: leire for detalj og haldbarheit, gips for nøyaktig kopiering, papirmasje for lett vekt og låg kostnad.

Arbeid med plastiske materialar gir ei unik oppleving av å skape tredimensjonale former -- noko heilt anna enn teikning på papir. Det trenar romforståing, fingerferdigheit og kreativitet.