2.2 Myke materialer – tekstil og skinn

Mjuke materialar -- tekstil og skinn

Mjuke materialar som tekstil og skinn har følgt menneska gjennom heile historia. Frå dei tidlegaste tidene har vi brukt dyreskinn for å halde oss varme, og for tusenvis av år sidan lærte vi å spinne fiber til tråd og veve tråd til stoff. I dag omgir tekstilar oss overalt -- i kleda vi bruker, sengetøyet vi søv i, gardiner, møbeltrekk og mykje meir.

I kunst og handverk er tekstile teknikkar eit viktig område. Det handlar ikkje berre om å lage noko praktisk og funksjonelt, men også om å uttrykke seg kreativt gjennom fargar, mønster, teksturar og former.

I dette kapittelet skal du lære om ulike tekstile materialar og eigenskapane deira, samt grunnleggjande teknikkar innanfor søm, veving, strikking og arbeid med skinn. Du skal forstå skilnaden mellom naturlege og syntetiske fiber, og lære nokre praktiske dugleikar du kan bruke i eigne prosjekt.

Fiber og stoff

Alle tekstilar er laga av fiber -- tynne trådar som blir spunne, vevde eller strikka til stoff. Vi deler fibra i to hovudgrupper:

Naturlege fiber:

Plantefiber:
- Bomull: Det vanlegaste plantefiberet. Mjukt, behageleg og pustande. Toler høg vask, men krympar lett. Blir brukt til t-skjorter, jeans, handkle og mykje meir.
- Lin: Sterkt og haldbart fiber frå linplanta. Kjøler i varmen, men krøllar seg lett. Blir brukt til skjorter, dukar og sengetøy.
- Hamp: Svært sterkt og miljøvennleg fiber. Liknar lin i eigenskapar.

Dyrefiber:
- Ull: Fiber frå sauen. Varm, elastisk og vassavstøytande. Toler ikkje varmt vatn (krympar og tovar). Blir brukt til genserar, vottar, sokkar og teppe.
- Silke: Fiber frå kokongen til silkeormen. Svært fin, glatt og luksuriøs. Dyrt og krev forsiktig handsaming.

Syntetiske fiber:
- Polyester: Det vanlegaste syntetiske fiberet. Sterkt, krympar ikkje, tørkar raskt. Men pustar dårleg og kan gi statisk elektrisitet.
- Nylon: Svært sterkt og elastisk. Blir brukt i strømpebukser, sportsklede og ryggsekkar.
- Akryl: Mjukt og lett, blir brukt som ullalternativ. Billig, men mindre pustande.

Miljøperspektiv: Naturlege fiber er biologisk nedbrytbare, men krev store areal å dyrke. Syntetiske fiber er laga av olje (fossil ressurs) og avgir mikroplast ved vask. Berekraftig tekstilbruk handlar om å velje kvalitet, vaske rett og reparere i staden for å kaste.

Sømteknikkar

Å kunne sy er ein praktisk og kreativ dugleik. Her er dei viktigaste grunnteknikkane:

Handsøm:
- Forsting (rettsting): Det enklaste stinget. Nåla blir stukke opp og ned gjennom stoffet i jamne mellomrom. Blir brukt til enkel samanføying og heftesting.
- Baksting (tilbakesting): Sterkare enn forsting. Etter kvart sting blir nåla stukke tilbake til slutten av førre sting. Gir ei samanhengande linje som liknar maskinsøm.
- Kjedesting: Eit dekorativt sting som dannar ei kjede på oversida av stoffet. Blir brukt til broderi og dekorasjon.
- Kastesting: Blir brukt til å feste kantar og hindre at stoffet raknar. Stinga går over kanten av stoffet.

Maskinsøm:
Symaskina gjer arbeidet raskare og sterkare. Grunnleggjande dugleikar:
- Tre opp tråd (overtråd og undertråd)
- Stille inn stinglengd
- Sy ei rett linje
- Sy rundt hjørne (stopp med nåla nede, løft pressfoten, drei stoffet)
- Sikksakksøm (for å hindre rasing av kantar)

Viktige tips:
- Bruk alltid rett nål for stofftypen (tynne stoff = tynn nål, tjukke stoff = tjukk nål)
- Klipp til stoffet med god sømmonn (vanlegvis 1 cm ekstra på kvar side)
- Stryk stoffet før du klipper og syr -- det gir eit mykje betre resultat
- Fest delane med knappenåler før du syr, slik at dei ikkje skli

Veving og strikking

Veving
Veving er ein teknikk der to trådsystem kryssar kvarandre i rette vinklar. I skulen bruker ein ofte ein enkel rammevev eller pappvev.

Slik vever du på ein enkel rammevev:
1. Spenn opp renningstrådar (vertikalt) med jamn avstand.
2. Tre innslagstråden over og under annankvar renningstråd med ei vevnål.
3. I neste rad gjer du motsett -- under der du var over, og over der du var under. Dette blir kalla toskaft.
4. Press radene tett saman med ein kam eller gaffel.
5. Byt fargar for å lage mønster.

Veving gir tette, sterke stoff som passar til teppe, veggpynt, grytelappar og vesker.

Strikking
Strikking er ein teknikk der ein lagar ein løkkestruktur med tråd og pinnar. Strikking gir eit elastisk stoff som passar for klede.

Grunnleggjande strikketeknikkar:
- Oppslag: Lage dei første løkkene (maskene) på pinnen.
- Rettmasker: Den mest grunnleggjande masken. Tråden blir henta bakanfrå.
- Vrangmasker: Tråden blir henta framanfrå. Kombinasjonen av rett og vrang gir ulike mønster.
- Glattstrikk: Berre rettmasker = glatt overflate med rullar i kantane.
- Vrangbord: Veksling mellom rett og vrang i same rad = elastisk kant som ikkje rullar.

Hekling er ein liknande teknikk som bruker éi heklenål i staden for to pinnar. Han gir eit tjukkare, stivare resultat enn strikking og blir brukt til dukar, figurar og dekorasjon.

Arbeid med skinn

Skinn er eit flott materiale å jobbe med fordi det er sterkt, haldbart og har ein naturleg, vakker utsjånad som blir penare med tida.

Typar skinn:
- Vegetabilsk garva skinn: Garva med naturlege planteekstrakt. Stivt, kan formast og pregast. Blir mørkare med tida (patina). Blir brukt til belte, vesker og etui.
- Kromgarva skinn: Garva med kjemikaliar. Mjukare og meir fleksibelt. Blir brukt til klede, hanskar og møbeltrekk.
- Semska skinn (nubuck): Pussa overflate som gir eit mjukt, fløyelsaktig preg. Blir brukt til sko og klede.

Grunnleggjande teknikkar:
- Kutting: Bruk ein skarp skjerekniv (hobbykniv) og ein stållineal. Klipp aldri skinn med saks -- det gir ujamne kantar.
- Sying: Skinn blir sydd med spesialnål (lêrål) og sterk tråd. Bruk ein syl for å lage hol på førehand, då vanlege nåler ikkje kjem gjennom tjukt skinn.
- Preging: Mønster kan pressast inn i vegetabilsk garva skinn med stempel og hammar.
- Liming: Skinnlim blir brukt for å feste delar saman før sying, eller som permanent feste.
- Kantbehandling: Kantane blir pussa og behandla med kantvoks for eit pent, haldbart resultat.

Skinnarbeid krev tolmod og nøyaktigheit, men gir særs haldbare og vakre produkt som kan vare i mange år.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært om mjuke materialar -- tekstil og skinn:

- Fiber blir delte i naturlege (bomull, lin, ull, silke) og syntetiske (polyester, nylon, akryl). Kvart fiber har unike eigenskapar som påverkar bruksområdet til stoffet.
- Søm er teknikken med å feste stoff saman med nål og tråd. Viktige handsømsting er forsting, baksting, kjedesting og kastesting. Symaskin gir sterkare og raskare resultat.
- Veving skaper stoff ved å flette horisontale innslag mellom vertikale renningstrådar. Toskaft er den enklaste bindingstypen.
- Strikking lagar eit elastisk stoff med løkker (masker) på pinnar. Rettmasker og vrangmasker er dei to grunnleggjande masketypane.
- Skinn er garva dyrehud som er sterk, haldbar og kan bearbeidast med kutting, sying, preging og liming.
- Berekraft i tekstil handlar om å velje kvalitet, reparere i staden for å kaste, og vere medviten om skilnaden mellom naturlege og syntetiske fiber.

Tekstile teknikkar gir deg høve til å lage både funksjonelle og kreative produkt -- frå klede og vesker til kunstuttrykk og dekorasjon.