6.4 Samisk og urfolkskunst

Samisk og urfolkskunst – røter, identitet og overleving

Urfolk over heile verda har rike kunsttradisjonar som strekkjer seg tusenvis av år tilbake i tid. Denne kunsten er ikkje berre dekorativ – han ber med seg kunnskap, historie, spiritualitet og identitet. For mange urfolkssamfunn har kunsten vore eit avgjerande verktøy for kulturell overleving gjennom periodar med kolonialisme og undertrykking.

Samane er Noregs og Nordens urfolk, med ein kunsttradisjon som er både eldgamal og levande. Samisk kunst omfattar alt frå tradisjonelt handverk (duodji) til samtidskunst som utforskar kva det vil seie å vere samisk i dag.

I dette kapittelet skal du lære om samisk duodji og samtidskunst, utforske urfolkskunst frå andre delar av verda, og reflektere over forholdet mellom kunst, kultur og identitet i urfolkssamfunn.

Duodji – samisk handverkstradisjon

Duodji er mykje meir enn handverk. Det er ein levande kulturtradisjon som bind samane saman med naturen, historia og fellesskapet.

Materiale frå naturen
Tradisjonelt duodji bruker materiale frå det samiske naturlandskapet: reinskinn til klede og sko, reinhorn og bein til knivar og reiskapar, bjørkevirke til koppar og fat, tinnbroderi til dekor, og røter til fletting og veving. Materialvalet speglar ei djup forståing av naturen og ein berekraftig livsstil der ingenting går til spille.

Kofta (gákti)
Den samiske kofta, eller gákti, er kanskje det mest gjenkjennelege samiske plagget. Kofta er ikkje berre eit klesplagg – ho kommuniserer tilhøyrsle. Utforming, fargar og dekor varierer mellom ulike samiske område og kan fortelje om geografisk tilhøyrsle, sivilstatus og familiebakgrunn. Å sy ei kofte er ei krevjande handverksoppgåve som krev stor kunnskap.

Knivlaging
Den samiske kniven er både bruksgjenstand og kunstobjekt. Skaftet kan vere laga av bjørkevirke, reinhorn eller masurbjørk, ofte med forseggjord utskjering. Sliren blir dekorert med tinnbroderi eller gravering. Knivlaging er ein tradisjon med djupe røter, og ein god samisk kniv er høgt verdsett.

Tinnbroderi
Tinnbroderi (sámi: ruvden) er ein unik samisk dekorasjonsteknikk der tynn tinntråd blir sydd fast på skinn eller tekstil i forseggjorde mønster. Teknikken krev stor presisjon og tolmod, og mønstera har ofte symbolsk betydning.

Samisk samtidskunst

Samisk kunst er ikkje berre tradisjonelt handverk. Ein ny generasjon samiske kunstnarar utforskar identitet, historie og politikk gjennom samtidskunst.

John Savio (1902--1938)
John Savio blir rekna som den første profesjonelle samiske biletkunstnaren. Han er kjend for dei kraftfulle tresnitta sine som skildrar nordnorsk natur, reinsdyr og samisk liv. Kunsten til Savio er prega av sterke kontrastar og forenkla formspråk som minner om ekspresjonismen.

Iver Jåks (1932--2007)
Iver Jåks var ein banebrytande samisk kunstnar som kombinerte tradisjonelle samiske materiale og symbol med modernistiske uttrykk. Han arbeidde med skulptur, installasjon og måleri, og kunsten hans utforskar samisk identitet, spiritualitet og forholdet mellom menneske og natur.

Máret Ánne Sara (f. 1983)
Máret Ánne Sara er ein samtidskunstnar som bruker kunsten som politisk aktivisme. Hennar mest kjende verk, «Pile o' Sápmi», er ein installasjon av reinsdyrskallar som kommenterer norsk reindriftspolitikk og statens inngrep i samisk levemåte. Verket blei vist utanfor Stortinget i 2017.

Keviselie / Hans Ragnar Mathisen (f. 1945)
Hans Ragnar Mathisen, òg kjend som Keviselie, er ein samisk kunstnar kjend for karta sine over Sápmi og grafiske verk som synleggjer samisk tilstadeværing, historie og rettar.

Urfolkskunst frå verda

Samisk kunst er del av ein global tradisjon for urfolkskunst. Her er nokre døme frå andre delar av verda:

Australsk aboriginsk kunst
Aboriginane i Australia har verdas eldste samanhengande kunsttradisjon – over 65 000 år gamal. Tradisjonell aboriginsk kunst inkluderer holemåleri, kroppsdekorasjon og «dot painting» (punktmåleri). Kunsten er knytt til «Dreamtime» (drøymetida) – aboriginanes spirituelle forståing av tilblivinga av verda. Mange motiv er «kart» over landet som inneheld kunnskap om vasskjelder, dyr og heilage stader.

Inuittisk kunst
Inuittane (urfolk i Arktis) har ein rik tradisjon for skulptur i stein, bein og kvalrosstann, samt trykk og tekstilkunst. Inuittisk kunst viser ofte dyr, jaktscener og mytologiske figurar, og speglar ein livsstil tett knytt til det arktiske landskapet.

Māori-kunst frå New Zealand
Māorikunst kjenneteiknast av komplekse utskjeringar i tre (whakairo), tatovering (tā moko) og veving (raranga). Tā moko er andletstatoveringar med djup kulturell betydning – dei fortel om slektshistoria, statusen og identiteten til berararen. Kvart moko-mønster er unikt.

Urfolkskunst i Nord-Amerika
Urfolk i Nord-Amerika har mangfaldige kunsttradisjonar: totempælar frå stillehavskysten, navajo-veving, perlearbeidet til lakotafolket og puebloindiansk keramikk. Kvart folk har sine eigne uttrykk og teknikkar.

Oppsummering

Samisk og urfolkskunst er rike tradisjonar som ber med seg kunnskap, historie, spiritualitet og identitet.

Duodji er tradisjonelt samisk handverk i materiale som reinskinn, horn, tre og tinn. Gákti (kofta) er eit viktig identitetssymbol som kommuniserer tilhøyrsle, og tinnbroderi, knivsmiing og trearbeid er andre sentrale duodji-former.

Samisk samtidskunst spenner frå John Savios tresnitt til Máret Ánne Saras politiske installasjonar. Desse kunstnarane viser at samisk kunst er levande og aktuell.

Urfolkskunst globalt deler felles trekk: bruk av naturmateriale, kunst med funksjonell og symbolsk verdi, og tette band til landskap og natur. Aboriginsk punktmåleri, inuittisk steinskulptur, māori tā moko og nordamerikanske totempælar er døme på denne rikdomen.

Bevaring og vidareføring av urfolkskunst er viktig fordi han ber med seg kulturell kunnskap som ikkje finst andre stader. Samtidskunstnarar viser at tradisjonane kan fornyast og halde fram med å vere relevante for nye generasjonar.