6.1 Kunst og identitet
Utforsk hvordan kunst uttrykker personlig identitet.
Kunst og identitet – kven er du i bilete?
Identitet handlar om kven du er – verdiane dine, erfaringane, tilhøyrsla, utsjånaden, kulturen og personlegdomen. Gjennom heile kunsthistoria har kunstnarar brukt kunst som eit verktøy for å utforske, uttrykkje og utfordre identitet.
Frå dei tidlegaste holemaleria til dagens selfie-kultur har menneske hatt eit behov for å vise verda kven dei er. Sjølvportrettet er kanskje den mest direkte forma for identitetsuttrykk i kunsten, men identitet blir òg uttrykt gjennom val av motiv, materiale, fargar og stil.
I dette kapittelet skal du lære om korleis kunstnarar uttrykkjer identitet, utforske samanhengen mellom kropp, kjønn og identitet i kunsten, og reflektere over din eigen visuelle identitet.
Sjølvportrettet – spegelen til kunstnaren
Sjølvportrettet har ein lang tradisjon i kunsthistoria. Det er eit bilete der kunstnaren framstiller seg sjølv, og det kan fortelje oss mykje om både kunstnaren som person og tida dei levde i.
Tidlege sjølvportrett
Allereie i renessansen blei sjølvportrettet ein viktig sjanger. Albrecht Dürer (1471--1528) målte nokre av dei mest berømte sjølvportretta i kunsthistoria. I sjølvportrettet sitt frå 1500 framstilte han seg sjølv frontalt, nesten Kristus-liknande, i eit dristig grep som heva statusen til kunstnaren.
Rembrandt van Rijn (1606--1669) målte over 80 sjølvportrett gjennom heile livet – frå ung og ambisiøs til gammal og prega av motgangen i livet. Samlinga fungerer nesten som ei visuell dagbok.
Frida Kahlo (1907--1954) er kanskje den mest kjende sjølvportrettkunstnaren. Ho målte over 50 sjølvportrett som utforska smerte, identitet, meksikansk kultur og kropp. Kunsten hennar var djupt personleg – ho sa sjølv: «Eg målar meg sjølv fordi eg er den personen eg kjenner best.»
Samtidige sjølvportrett
I dag tek sjølvportrettet mange former. Selfien kan sjåast som eit moderne sjølvportrett – ein dagleg visuell sjølvpresentasjon. Samtidskunstnarar som Cindy Sherman utforskar identitet gjennom å fotografere seg sjølv i ulike roller og forkledningar, og stiller spørsmål ved om identitet er noko fast eller noko vi «spelar».
Kropp og identitet i kunsten
Kroppen er eit sentralt tema i kunst som handlar om identitet. Gjennom kunsthistoria har framstillinga av kroppar endra seg dramatisk, og speglar ideala og normene til samfunnet.
Skjønnheitsideal gjennom tidene
I antikkens Hellas var den atletiske mannskroppen idealet. I renessansen blei fyldigare kvinnekroppar rekna som vakre (tenk på Botticellis «Venus' fødsel»). Rubens (1577--1640) målte frodige, runde kroppar. I vår tid er skjønnheitsideala mangfaldige, men medium og reklame fremjar framleis bestemte kroppstypar.
Kunstnarar som utfordrar normer
Mange samtidskunstnarar brukar kroppen medvite for å utfordre normer og stereotypiar. Jenny Saville målar monumentale, kraftige kvinnekroppar som utfordrar slankheitsidealet. Zanele Muholi, ein sørafrikansk fotograf, skaper portrett som feirar svart, skeiv identitet og synleggjer marginaliserte grupper.
Kroppen som lerret
Kroppskunst (body art) er ei kunstform der kunstnaren sin eigen kropp er lerretet. Marina Abramović er kjent for sine performancekunstverk der ho brukar kroppen for å utforske grenser, smerte og tilstadeværing. Tatovering er ei eldgammal form for kroppskunst som blir brukt til å markere identitet, tilhøyrsle og personleg uttrykk.
Analyser Frida Kahlos sjølvportrett «Dei to Fridaane» (1939). Korleis uttrykkjer dette maleriet identitet?
I «Dei to Fridaane» målar Kahlo to versjonar av seg sjølv som sit side om side og held hender. Den eine Frida er kledd i ein kvit, europeisk kjole, den andre i tradisjonell meksikansk drakt (Tehuana-kjole). Hjarta deira er synlege, og ei blodåre bind dei saman. Identitet: Maleriet uttrykkjer den doble kulturelle identiteten til Kahlo – halvt europeisk (faren var tysk) og halvt meksikansk (mora var mestis). Kjensler: Maleriet blei laga i samband med skilsmissa frå Diego Rivera. Den meksikanske Frida held eit lite portrett av Diego, medan den europeiske Frida held ei saks som har klipt blodåra – blodet dryp på kjolen. Symbolikk: Dei synlege hjarta viser sårbarheit og smerte. Blodåra som bind dei saman symboliserer at begge identitetane er uløyseleg knytte saman. Bodskap: Maleriet viser at identitet ikkje er enkel eller einsarta – vi kan romme motsetnader, og desse motsetnadene er ein del av kven vi er.
Kven er kjent for å ha målt over 80 sjølvportrett gjennom heile livet, frå ung til gammal?
Kjønn og identitet i kunsten
Kjønn har alltid vore eit viktig tema i kunsten, men forståinga av kjønn og korleis det blir framstilt har endra seg enormt.
Historisk mannleg dominans
Gjennom det meste av kunsthistoria var kunstnarar nesten utelukkande menn, og kvinner blei framstilte gjennom blikket til menn. Kvinnekroppen blei objektifisert – framstilt som vakker å sjå på, men sjeldan som eit aktivt, handlande subjekt. Omgrepet «the male gaze» (det mannlege blikket) skildrar denne tradisjonen.
Feministisk kunst
Frå 1960-talet byrja feministiske kunstnarar å utfordre denne tradisjonen. Guerrilla Girls, ei anonym kunstnargruppe, stilte spørsmål som «Må kvinner vere nakne for å kome inn på The Metropolitan Museum?» – ein kritikk av at kvinner var overrepresenterte som motiv, men underrepresenterte som kunstnarar. Judy Chicago skapte «The Dinner Party» (1979), ein massiv installasjon som heidra 39 viktige kvinner i historia.
Kjønnsidentitet og fluiditet
I dag utforskar mange kunstnarar kjønnsidentitet som noko flytande og samansett. Kunstnarar som Claude Cahun (1894--1954) utforska androgynitet allereie tidleg på 1900-talet. I samtidskunsten er tema som transidentitet, ikkje-binær identitet og skeiv identitet viktige, og kunsten gir eit rom for å utforske og synleggjere erfaringar som ikkje alltid har vore representerte.
Den amerikanske fotografen Cindy Sherman (f. 1954) tek bilete av seg sjølv i ulike roller, forkledningar og iscenesetjingar. Forklar korleis kunsten hennar utforskar identitet.
I serien «Untitled Film Stills» (1977--1980) fotograferte Sherman seg sjølv i roller som minner om scener frå filmar – husmora, femme fatale, den forførte kvinna, karrierekvinna. Bileta ser ut som filmstills, men er fullstendig iscenesette. Identitetsutforsking: Ved å ta på seg mange ulike roller viser Sherman at identitet ikkje er noko fast – det er noko vi «spelar» og som blir påverka av kulturelle forventningar og stereotypiar. «The male gaze»: Mange av rollene reflekterer korleis kvinner har blitt framstilte i film og media – alltid sett gjennom eit mannleg blikk. Ved å iscenesetje desse rollene sjølv tek Sherman kontrollen tilbake og avslører mekanismane bak. Bodskap: Kunsten til Sherman stiller spørsmålet: Er identitet noko vi er, eller noko vi gjer? Arbeidet hennar viser at mykje av det vi oppfattar som «naturleg» identitet, eigentleg er kulturelt konstruert og innlært.
Kva meiner ein med omgrepet «the male gaze» (det mannlege blikket) i kunsthistoria?
Kva viser Frida Kahlos maleri «Dei to Fridaane»?
Lag eit sjølvportrett som uttrykkjer noko viktig om identiteten din. Du kan bruke kva teknikk som helst – teikning, maleri, fotografi, collage eller digital kunst. Sjølvportrettet treng ikkje å vere realistisk, men skal kommunisere noko om kven du er. Skriv ein kort tekst (minst 100 ord) der du forklarar vala dine: Kva uttrykkjer sjølvportrettet? Kva verkemiddel brukte du?
Samanlikn to sjølvportrett frå kapittelet – til dømes Rembrandts, Kahlos eller Shermans. Drøft: Korleis uttrykkjer dei identitet forskjellig? Kva verkemiddel blir brukte? Kva fortel verka om tida og kulturen til kunstnaren? Skriv minst 150 ord.
Drøft spørsmålet: «Er identitet noko vi er, eller noko vi gjer?» Bruk døme frå kunsten (f.eks. Cindy Shermans rollespel, Frida Kahlos kulturelle dobbeltidentitet, eller selfie-kultur) til å belyse spørsmålet. Skriv minst 200 ord.
Oppsummering
Kunst og identitet er tett knytte saman. Gjennom kunsthistoria har kunstnarar brukt sjølvportrett og andre uttrykksformer til å utforske kven dei er.
Sjølvportrettet har ein lang tradisjon – frå Dürers sjølvmedvitne renessanseportrett via Rembrandts livslange dokumentasjon til Frida Kahlos symbolladde utforsking av kulturell identitet og smerte. Cindy Sherman utforskar identitet som iscenesetjing og rolle.
Kroppen er eit sentralt tema i identitetskunst. Skjønnheitsideal har endra seg gjennom tidene, og samtidskunstnarar som Jenny Saville og Zanele Muholi utfordrar normer og synleggjer mangfald.
Kjønn og identitet er viktige tema i kunsten. Omgrepet «the male gaze» skildrar tradisjonen der kvinner blei framstilte gjennom perspektivet til menn, og feministisk kunst har utfordra dette frå 1960-talet.
Identitet er samansett og dynamisk – han blir påverka av kultur, kjønn, erfaringar og omgivnader. Kunsten gir eit unikt rom for å utforske spørsmålet: Er identitet noko vi er, eller noko vi gjer?
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.