5.3 Interaktiv kunst og installasjon

Interaktiv kunst og installasjon – når du er ein del av verket

Førestill deg at du går inn i eit mørkt rom. Plutseleg reagerer rommet på deg – fargar endrar seg når du rører deg, lydar oppstår når du løftar handa, og bilete dansar over veggene basert på kroppsrørslene dine. Du er ikkje berre ein betraktar – du er ein del av kunstverket.

Dette er interaktiv kunst, ei kunstform der publikum aktivt deltek i verket. I motsetning til eit maleri som heng stille på veggen, er interaktive kunstverk designa for å reagere på, og bli endra av, menneska som opplever dei.

Interaktiv kunst er nært knytt til installasjonskunst, der heile rom eller miljø blir til kunstverk som betraktaren kan gå inn i og oppleve med alle sansar. Saman representerer desse kunstformene eit radikalt skifte i korleis vi forstår forholdet mellom kunstverk og publikum.

Installasjonskunst – rom som kunstverk

Installasjonskunst er ei kunstform der kunstnaren skaper eit heilt miljø eller ei romleg oppleving, i staden for eit enkelt objekt. Installasjonane kan fylle eit heilt rom, ei bygning eller eit utandørs område, og dei inviterer publikum til å gå inn i og oppleve verket med heile kroppen.

Kjenneteikn ved installasjonskunst:

- Romleg: Verket fyller eit rom og blir opplevd tredimensjonalt
- Tidsbasert: Opplevinga utviklar seg over tid medan du rører deg gjennom verket
- Fleirsansleg: Kan involvere syn, høyrsel, berøring, lukt og til og med smak
- Stadspesifikk: Mange installasjonar er laga for ein bestemt stad og kan ikkje flyttast utan å miste noko av meininga si
- Mellombels: Mange installasjonar eksisterer berre i ein avgrensa periode

Historisk bakgrunn
Installasjonskunst har røter i kunstrørslene på 1960-talet. Kunstnarar som Allan Kaprow skapte «happenings» – kunsthendingar der publikum deltok. Yayoi Kusama byrja å lage dei berømte speilromma sine på 1960-talet, der uendelege refleksjonar skapte overveldande romlege opplevingar. Olafur Eliasson er eit døme på ein samtidskunstnar som lagar store installasjonar som utforskar lys, vatn og naturlege fenomen.

Teknologi i interaktiv kunst

Moderne interaktiv kunst brukar ofte avansert teknologi for å skape sambandet mellom publikum og verk. Her er nokre av dei vanlegaste teknologiane:

Sensorar
Sensorar er einingar som registrerer rørsle, berøring, lyd, lys, temperatur eller avstand. Til dømes kan ein rørslesensor (som Microsoft Kinect) følgje kroppsrørslene dine og omsetje dei til visuelle eller lydlege effektar.

Projeksjon og mapping
Prosjektorar kan kaste bilete og video på veggar, golv, bygningar og objekt. Projection mapping er teknikken der video blir tilpassa tredimensjonale overflater, slik at ei bygning kan sjå ut som ho endrar form, brenn eller smeltar.

Lyd og musikk
Interaktive lydinstallasjonar kan reagere på rørsler eller stemmer hos publikum. Nokre kunstverk lèt publikum «spele» musikk ved å røre seg gjennom usynlege lydfelt.

LED og programmerbart lys
Tusenvis av LED-lys kan programmerast til å reagere på input frå sensorar, og skape dynamiske lysopplevingar som endrar seg i sanntid.

Arduino og Raspberry Pi
Desse rimelege mikrokontrollarane gjer det mogleg for kunstnarar (og elevar!) å byggje eigne interaktive system. Med sensorar, motorar og lys kopla til ein Arduino kan du programmere eit kunstverk som reagerer på omgivnadene.

Viktige kunstnarar og verk

Yayoi Kusama: Infinity Mirror Rooms
Den japanske kunstnaren Yayoi Kusama (f. 1929) er kjent for sine «Infinity Mirror Rooms» – små rom dekte av speil med hengjande lys eller prikkar, som skaper ein illusjon av uendeleg rom. Opplevinga er både vakker og desorienterande, og utforskar tema som uendelegheit, sjølvet og kosmisk repetisjon.

Olafur Eliasson: The Weather Project
I 2003 installerte den dansk-islandske kunstnaren Olafur Eliasson ei gigantisk kunstig sol i Turbinhallen i Tate Modern i London. Halvparten av sola var ein halvsirkel av lys, og taket var dekt av speil som reflekterte golvet. Besøkjande la seg ned på golvet og betrakta sin eigen refleksjon – installasjonen forvandla museet til eit sosialt og meditativt rom.

Random International: Rain Room
Rain Room er ein installasjon der det regnar innandørs, men regnet stoppar akkurat der du står. Sensorar følgjer posisjonen til kroppen og skaper ei tørr sone rundt deg medan det regnar overalt elles. Verket utforskar kontrollen til mennesket over naturen.

Rafael Lozano-Hemmer: Pulse Room
I Pulse Room heng hundrevis av glødepærer som blinkar i takt med hjarteslaga til dei besøkjande. Du held ein sensor, og pulsen din blir omsett til lys. Jo fleire menneske som deltek, dess meir komplekst blir lysshowet – ein visuell representasjon av menneskeleg tilstadeværing.

Oppsummering

Interaktiv kunst er kunst der publikum aktivt deltek i og påverkar kunstverket. Verket reagerer på handlingane til betraktarane og er ikkje ferdig utan denne deltakinga.

Installasjonskunst skaper romlege opplevingar som publikum kan gå inn i, og blir kjenneteikna ved å vere romleg, tidsbasert, fleirsansleg og ofte stadspesifikk og mellombels.

Moderne interaktiv kunst brukar teknologi som sensorar, projeksjon, projection mapping, programmerbart lys og mikrokontrollarar som Arduino for å skape sambandet mellom publikum og verk.

Viktige kunstnarar i dette feltet inkluderer Yayoi Kusama (Infinity Mirror Rooms), Olafur Eliasson (The Weather Project), Random International (Rain Room) og teamLab (immersive digitale verder).

Interaktiv kunst utfordrar tradisjonelle førestillingar om forholdet mellom kunstnar og betraktar – i denne kunstforma er publikum medskaparar, og kvart besøk skaper ein unik versjon av verket.