1.4 Samtidskunst

Samtidskunst

Kva er kunst? Kan ei hermetikkboks vere kunst? Kva med ein banan teipa til ein vegg? Eller eit stort måleri sprøyta på ein bygning om natta? Samtidskunst utfordrar tradisjonelle førestillingar om kva kunst er og kan vere.

I dette kapittelet utforskar vi kunsten frå pop-art på 1960-talet til i dag. Samtidskunsten er mangfaldig – han rommar alt frå måleri og skulptur til installasjonar, performance, videokunst, gatekunst og digital kunst.

Pop-art (ca. 1955–1970)

Kunst møter populærkultur

Pop-art oppstod i Storbritannia og USA som ein reaksjon på alvoret i den abstrakte ekspresjonismen. Pop-kunstnarane henta motiv frå populærkulturen – reklame, teikneseriar, forbruksvarer og kjendisar. Dei stilte spørsmål ved skiljet mellom «høg» og «låg» kultur.

Andy Warhol (1928–1987) er den mest kjende figuren i pop-art. Silketrykka hans av Campbell's suppeboksar (1962) og Marilyn Monroe (1962) brukte gjentaking og sterke fargar frå reklameverda. Warhol sa: «I framtida vil alle bli berømte i 15 minutt.» Han utforska tema som berømmelse, forbruk og masseproduksjon.

Roy Lichtenstein (1923–1997) måla store måleri som såg ut som forstørra teikneseriepanel, komplett med snakkebobler og benday-prikkar (trykkpunkt). Whaam! (1963) viser eit jagarfly som skyt ned eit anna – teke rett frå ein teikneserie.

Claes Oldenburg (fødd 1929, død 2022) laga gigantiske skulpturar av kvardagsgjenstandar som hamburgarar, iskremkjegler og klesklyper, og utfordra dermed kva skulptur kunne vere.

Konseptkunst (frå ca. 1960)

Idéen er viktigare enn objektet

I konseptkunsten er idéen viktigare enn det ferdige kunstverket. Kunstnaren Sol LeWitt (1928–2007) skreiv i 1967: «Idéen er ei maskin som lagar kunst.» Konseptkunstnarar brukar tekst, instruksjonar, fotografi og utstilte gjenstandar for å formidle idear.

Joseph Beuys (1921–1986) var ein tysk kunstnar som utvida kunstomgrepet radikalt. Han meinte at «kvart menneske er ein kunstnar» og inkluderte politiske handlingar og undervisning som del av kunsten sin. Marcel Duchamp (1887–1968) la grunnlaget allereie i 1917 då han stilte ut eit urinal med tittelen Fontene og erklærte det som kunst – eit readymade, eit kvardagsobjekt omdefinert som kunst.

Installasjonskunst og performance

Kunsten utvidar seg

Installasjonskunst er kunstverk som fyller heile rom eller stader. Betraktaren går inn i verket og opplever det med fleire sansar. Yayoi Kusama (fødd 1929) er kjend for sine Infinity Mirror Rooms – rom med speglar og lys som skaper ein illusjon av uendelegheit. Olafur Eliasson (fødd 1967, dansk-islandsk) skapte The Weather Project (2003) i Tate Modern i London, der ei enorm kunstig sol fylte den store turbinhallen.

Performancekunst er kunstverk der kunstnaren sin kropp og handlingar er sjølve verket. Marina Abramović (fødd 1946) er den mest kjende utøvaren av performancekunst. I The Artist Is Present (2010) i MoMA i New York sat ho stille ved eit bord i 736 timar medan publikum kunne setje seg ned overfor henne og sjå henne i auga.

Gatekunst og grafitti

Kunst for alle

Gatekunst og grafitti har gått frå å bli sett som hærverk til å bli anerkjent som ei eiga kunstform. Jean-Michel Basquiat (1960–1988) byrja som grafittikunstnar i New York under pseudonymet SAMO og blei ein av dei mest ettertrakta kunstnarane på 1980-talet. Verka hans blandar tekst, teikningar og fargar i eit rått, ekspressivt uttrykk.

Banksy er ein anonym britisk gatekunstnar kjend for satiriske og politisk ladde verk. Den stensilbaserte gatekunsten hans, som Girl with Balloon (2002), har blitt ikoniske bilete. I 2018 blei eit innramma eksemplar av Girl with Balloon auksjonert hos Sotheby's – og makulerte seg sjølv gjennom ein skjult mekanisme i ramma, rett etter at bodet fall.

I Noreg har Dolk (fødd 1979) blitt kjend for sine stensilverk i Bergen og andre byar, med motiv som utfordrar politikk og kvardagsliv.

Digital kunst og nye medium

Teknologi som kunstverktøy

Digital teknologi har opna heilt nye moglegheiter for kunsten. Digital kunst omfattar alt frå digital illustrasjon og 3D-modellering til generativ kunst laga av algoritmar og kunstig intelligens.

Teamlab er eit japansk kunstnarkollektiv som lagar store, immersive digitale installasjonar der kunst, teknologi og natur smeltar saman. Utstillingane deira, der projeksjonar reagerer på rørslene til publikum, har blitt enormt populære verda over.

NFT-kunst (Non-Fungible Token) blei eit stort fenomen rundt 2021, der digitale kunstverk blir selde som unike, blokkjede-verifiserte eigedelar. Kunstnaren Beeple (Mike Winkelmann, fødd 1981) selde eit digitalt verk for 69 millionar dollar hos Christie's i 2021.

Samtidskunst i Noreg

Noreg har eit aktivt samtidskunstmiljø. Astrup Fearnley Museet i Oslo, teikna av arkitekt Renzo Piano, viser internasjonal samtidskunst. Nasjonalmuseet, som opna i nytt bygg i Oslo i 2022, er det største kunstmuseet i Norden og viser alt frå eldre kunst til samtidskunst.

Norske samtidskunstnarar som Ida Ekblad (fødd 1980), Matias Faldbakken (fødd 1973) og Gardar Eide Einarsson (fødd 1976) er anerkjende internasjonalt. Dei arbeider med eit breitt spekter av medium, frå måleri og skulptur til installasjonar og tekst.

Spørsmålet: Kva er kunst?

Samtidskunsten tvingar oss til å spørje: Kva er kunst? Er det handverk? Ein idé? Ei oppleving? Eit spørsmål? Kanskje er den viktigaste funksjonen til kunsten nettopp å stille spørsmål – om verda, om oss sjølve og om kva kunst kan vere.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært om mangfaldet i samtidskunsten:

- Pop-art (ca. 1955–1970): Brukar motiv frå populærkulturen. Warhol, Lichtenstein, Oldenburg
- Konseptkunst (frå ca. 1960): Idéen er viktigare enn objektet. Duchamp, Beuys, LeWitt
- Installasjonskunst: Fyller heile rom og blir opplevd med fleire sansar. Kusama, Eliasson
- Performancekunst: Kunstnaren sin kropp og handlingar er verket. Abramović
- Gatekunst: Demokratiserer kunsten. Basquiat, Banksy, Dolk
- Digital kunst: Brukar teknologi som verktøy. Teamlab, NFT-kunst

Nøkkelomgrep