1.2 Kunsthistorie: Barokk til romantikk

Kunsthistorie: Frå barokk til romantikk

I førre kapittel følgde vi utviklinga i kunsten frå antikken til renessansen. No skal vi sjå på kva som skjedde vidare. Etter dei harmoniske ideala i renessansen kom barokken med sitt drama, etterfølgd av rokokkoen sin leikne eleganse, nyklassisismen si tilbakevending til antikken, og til slutt romantikken sitt fokus på kjensler og natur.

Kvar epoke er ein reaksjon på den førre – kunsten svingar mellom fornuft og kjensler, orden og kaos, det opphøgde og det intime.

Barokken (ca. 1600–1750)

Drama, rørsle og kontrast

Barokken oppstod i Italia som ein reaksjon på den rolege harmonien i renessansen. Ordet «barokk» kjem truleg frå det portugisiske ordet barroco, som tyder «uregelmessig perle». Barokkunsten er prega av dramatisk lys og skugge, kraftig rørsle og sterke kjensler.

Motreformasjonen – svaret til den katolske kyrkja på protestantismen – spelte ei viktig rolle. Kyrkja brukte kunst som propaganda for å vise makta og herlegdomen sin. Barokke kyrkjer er overdådig dekorerte med gull, marmor og illusjonistiske takmåleri.

Sentrale kunstnarar

Caravaggio (1571–1610) revolusjonerte målarkunsten med sin dramatiske bruk av chiaroscuro – sterke kontrastar mellom lys og mørke. I Kristi gravlegging (1603–1604) fell lyset dramatisk på figurane mot ein heilt mørk bakgrunn. Caravaggio brukte vanlege menneske som modellar for heilage figurar, noko som var kontroversielt.

Peter Paul Rubens (1577–1640) frå Flandern er kjend for dei store, dynamiske komposisjonane sine fulle av rørsle og frodige menneskekroppar. Måleria hans av mytologiske og bibelske scener, som Korsnedtakinga (1612–1614) i katedralen i Antwerpen, viser ein enorm energi.

Rembrandt van Rijn (1606–1669) frå Nederland er kanskje den mest innverknadsrike portrettmålaren gjennom tidene. Nattevakta hans (1642) er eit gruppeportrett som sprengjer tradisjonelle rammer med si dramatiske belysning og rørsle. Sjølvportretta til Rembrandt, måla gjennom heile livet, gir eit ærleg og djupt menneskeleg bilete av aldring.

Diego Velázquez (1599–1660) var hoffmålar for den spanske kongen Filip IV. Meisterverket hans Las Meninas (1656) er eit komplekst bilete der målaren sjølv er med i måleriet, og der kongen og dronninga blir spegla av i ein spegel i bakgrunnen.

Barokk arkitektur

Peterskyrkja i Roma, med sin enorme kuppel designa av Michelangelo og den storslåtte søylegangen av Gian Lorenzo Bernini (1598–1680), er kronjuvelen i barokkarkitekturen. Versailles-palasset utanfor Paris, bygd for Ludvig XIV (ferdigstilt ca. 1682), er eit anna ikonisk eksempel med sin Spegelsal og enorme hagar.

Rokokko (ca. 1720–1780)

Letthet og eleganse

Rokokkoen voks fram i Frankrike som ein reaksjon på den tunge prakten i barokken. Stilen er lettare, meir leiken og dekorativ. Pastellfargar, asymmetriske ornament, skjelmotiv og buktande linjer pregar rokokkokunsten.

Jean-Antoine Watteau (1684–1721) måla poetiske scener av aristokratar i parklignande landskap, såkalla fêtes galantes. François Boucher (1703–1770) skapte frodige, sensuelle scener, medan Jean-Honoré Fragonard (1732–1806) er kjend for det leikne måleriet Huska (1767), der ei ung kvinne svingar på ei huske i ein frodig hage.

I arkitekturen pregar rokokkoen særleg interiørdesign, med overdådige stukkdekorasjonar, speglar og forgylte detaljar. Amalienburg ved Nymphenburg-palasset i München er eit praktfullt eksempel.

Nyklassisismen (ca. 1750–1850)

Tilbake til antikken

Nyklassisismen var ein reaksjon på rokokkoen sin «overflod». Opplysingstida, med sine ideal om fornuft og orden, inspirerte kunstnarar til å vende tilbake til antikken sine strenge former. Utgravingane av Pompeii og Herculaneum (frå 1748) gav ny kunnskap om kunsten i antikken.

Jacques-Louis David (1748–1825) blei den fremste målaren i nyklassisismen. Horatianarane sin eid hans (1784) viser romerske krigarar som sver truskap til staten – eit bilete av plikt, offervilje og mot, måla med klare konturar og roleg komposisjon. David blei òg hoffmålar for Napoleon og skapte det ikoniske Napoleon kryssar Alpane (1801).

Skulptøren Antonio Canova (1757–1822) skapte elegante marmorskulpturar inspirerte av gresk kunst, som Amor og Psyke (1793).

I arkitekturen ser vi nyklassisismen i bygningar som The British Museum i London (1823–1852) med sine greske søyler, og Slottet i Oslo (1825–1849) teikna av Hans Linstow.

Romantikken (ca. 1800–1870)

Kjensler, natur og det sublime

Romantikken var ein reaksjon på opplysingstida og nyklassisismen sitt fokus på fornuft. Romantikarane sette kjensler, fantasi og individuell oppleving i sentrum. Naturen blei sett som ei kraftfull, nesten guddommeleg kraft.

Eit sentralt omgrep er det sublime – opplevinga av noko så valdsamt, vakkert eller skremmande at det overveldar oss. Eit fjellandskap i storm, eit opprørt hav eller eit mørkt skogsparti kunne vekkje denne kjensla.

Sentrale kunstnarar

Caspar David Friedrich (1774–1840) er den mest kjende landskapsmålaren i romantikken. I Vandraren over tåkehavet (ca. 1818) ser vi ein mann som står på ein fjelltopp og ser ut over eit hav av tåke. Figuren har ryggen til oss – vi ser det han ser, og vi kjenner det han kjenner: ei blanding av ærefrykt og einsemd overfor naturen sin storleik.

Eugène Delacroix (1798–1863) representerer den dramatiske sida av romantikken. Fridomen leier folket hans (1830) viser den franske julirevolusjonen med ein allegorisk kvinnefigur som leier folket framover med det franske flagget.

J.M.W. Turner (1775–1851) frå England er kjend for sine atmosfæriske landskap og sjøstykke der lys, farge og rørsle løyser opp formene. Regn, damp og fart (1844) viser eit tog som rasar gjennom regn og tåke – nesten abstrakt i uttrykket sitt.

Francisco Goya (1746–1828) kan sjåast som ein overgangsfigur. Dei tidlege verka hans er i rokokkostil, men seinare måleri, som Den tredje mai 1808 (1814), er rått emosjonelle og viser grusomheita i krigen med ei kraft som peikar framover mot modernismen.

Romantikken i musikk og litteratur

Romantikken var ikkje berre ei kunstretning – han prega òg musikk (Beethoven, Chopin), litteratur (Byron, Shelley, Keats) og filosofi. Kunsten skulle uttrykkje det indre livet, ikkje berre etterlikne den ytre røyndomen.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært om fire kunstepokar frå ca. 1600 til 1870:

- Barokken (ca. 1600–1750): Dramatisk lys og skugge (chiaroscuro), rørsle og sterke kjensler. Sentrale kunstnarar: Caravaggio, Rembrandt, Rubens, Velázquez
- Rokokko (ca. 1720–1780): Lett, leiken stil med pastellfargar og elegante motiv frå livet til aristokratiet. Sentrale kunstnarar: Watteau, Boucher, Fragonard
- Nyklassisisme (ca. 1750–1850): Tilbakevending til antikken sine strenge former, klare linjer og motiv om plikt og borgardygd. Sentrale kunstnarar: David, Canova
- Romantikken (ca. 1800–1870): Fokus på kjensler, natur og det sublime. Sentrale kunstnarar: Friedrich, Delacroix, Turner, Goya

Nøkkelomgrep